51658.-1

ХХХ

Гул хийла дийр ду - 1або г1ерташ сутаралла,

гул мел дели 1ебар дац сутара са,

амма, марчо доцург, мискъала зарраталла,

хьур дарц кхана - доьрзуш бакъдолчу ц1а.

 

 

ХХХ

Хийцало духарш вайн, де-дийнехь ала,

цкъа - цхьа мода, юха кхиниг йолу.

Цхьа духар яздина ца хйица Дала,

цуьнах, шу марша, к1айн марчо олу.

 

 

 

 

ХХХ

Еха буьйса, х1окху махкахь наб ма кхеттара,

винчу махка доссой са сан нехан кертара,

джама1атан ламазехь суо сайна ган,

лоьлахь суна тховса деха-деха г1ан.

 

8888888888

 

хьевала лаьа кху дуьненчохь хьанна а,

амма воьдуш дохковолу шен кхуьза варна а.

 

 

 

ин маьждиге доссой сан гатлун са,

джама1атан ламазехь лаьтташ суо сайна гуш

лоьлахь суна мерза г1ан

Соьлжа-г1алин маьждиге доссой гатлун са,

Джама1атан ламазехь сайна суо лаьтташ гуш,

вижча со тховса г1ан лоьлахь суна, буьйса,,

 

 

 

 

8888888

 

Воккханиг д1аваьлча бен ца хаьа воккхачун мах,

д1абовлале хиъча, сов бехар бара баккхий нах.

 

 

8888888888888

 

Дас аьлларг дечунна диканиг олу,

дукха луьйчу баганна кхин олу,

амма ойлайича ишттачу хьолан,

бага а ю шен дас боххург деш.

 

вайн н к«не1алт хьан баганна» аларан яц вайн чот а,

1ама-м воро кху дахаро, 1емина валлуьйеу оцу ваханарг юха ца вог1учу махке д1авахийту-кх, х1уна 1еминарг эрна а довш

 

 

Для Дауда ФЕ. 1аьржанна а, к1айнна а

( Цхьа) Делан балийца

 

***

 

Илланча велахь суо –

ву лаьмнийн илланча,

некхан ваз деллина

Горга-лам билла чу,

винехь а нанас суо –

вакхийна ломо,

дена сайн винехь а –

кхиийна къомо.

Багахь Мотт белахь сайн –

бу иза нохчин мотт,

кийрахь дог делахь сайн –

ду иза нохчийн дог.

Миччахь д1а йилларх сайн

дег1ан чарх лахьтийчу,

к1айн леча хилла шех,

са г1ур ду Нохчийчу!

 

 

 

88888888888888888888888888888888888888

 

Даймахкана оьшуш ца хиллера вай,

дуьне деса ца дита кхоьллинера-те?

Махо яьхьна чан санна, вай муха дай,

Даймахке тача доцуш кхача зерате?

 

8888888888888888888888888888888888

Х1ун диса, дахар, хьан суна т1ехь даза,

дагахьбалла-м ца биса-те хьан,

даза мел дисинарг катоххий делахь,

ас дош ло хьуна шек а ца вала

8888888

Мича яй хьо байтан шовкъ -

сан сих лиэтта алу хьан,

эзар шарал хета сов,

ахь со цхьана тесна хан?

Накха ц1арах багоц ахь -

кийрахь лоькху шийла мох,

вац хьо аьлла винчу ц1ахь,

къаьста-те хьан йовхо сох?

Ца хилча винчу ц1ахь а,

иштта д1атесча ахь а,

диса х1ун дуьсу т1аккха,

х1ара еха буьйса такха?

Илли дайна дег1ан чарх, –

алу йоцу шийла кхерч,

ахь кхин ц1ий мел идадарх,

дийр дац, дог, ас хьуна геч!

8888888888888888

Тиларчу воьжна-те, даккха дац жайна,

ойлано хьйзаво, шад беш са лоцу:

х1ума ца дисна хьан, цхьа Даймохк боцург,

иза а цхьа буо ду, хьо ван а вайна.

 

Ага ца хилла хьан, бералла цуьнца,

Казахстан-Сибаре – жималлин метта,

берзанчу когаш к1ел детта ло летта,

ненан некхан метта цхьа рожан цинц а…

 

Дахаран дийнахь цкъа самалха даьлла,

самалха даларх хьайн самукъадаьлла,

х1ун гина, х1ун диъ г1ур ву хьо кхана,

ваьхна кху дуьненчохь, п1елг санна, цхьана?

Миска хир, беркъа а,цхьана а -

шуна вац несалахь цхьанна а.

Дуьра хир берам сан, сискал хир екъа,

амма вац, цхьа дика, шун шуьнан декъахь.

 

Ледаш хир лапханан тхов сан,

х1окху луо дог1учу тховса,

шийла хир сан пешан товха,

шуьгахь хир ц1е санна йовха,

силане попан хен чуьйхьа а баьлла -

вог1ур вац со шун чу вохвала аьлла.

,

Дика дац сан шуьца, вон а дац,

гергарло ду ала - х1уо а дац.

Шун харжам - шуьниг бу, со вита сайна,

дакъа дац суна шун х1уманан, шайна.

Шу даха ког хецций – хьоладай хилий,

Сан бахам – даггара Даймахках илли.

8888888888888888

Тиларчу воьжна-те, даккха дац жайна,

ойлано хьйзаво, шад беш са лоцу:

х1ума ца дисна хьан, цхьа Даймохк боцург,

иза а цхьа буо ду, хьо ван а вайна.

 

Ага ца хилла хьан, бералла цуьнца,

Казахстан, Сибаре – жималлин метта,

берзанчу когаш к1ел детта ло летта,

ненан некхан метта цхьа рожан цинц а…

 

Дахаран дийнахь цкъа самалха даьлла,

самалха даларх хьайн самукъадаьлла,

х1ун гина, х1ун диъ г1ур ву хьо кхана,

ваьхна кху дуьненчохь, п1елг санна, цхьана?

 

88888888888888

Кортош ду шортта куй тилла,

яьссалаш – цкъа дегнаш хиллачохь.

Куйнаш дар дикка са хилла,

хуьлучул тахана илланча…

1уьйранна г1аьттина сарралц

дина дац мискъала заррат,

даха де 1ожалла кхайкха,

говр санна, д1ахьадда яйдакх…

йог1ур ю буьйса хьо хьеша,

садаан, керчо, мотт ма-ббу,

попан ц1е йогур яц пешахь,

г1ан охьа кхетар яц наб а.

кхане а, хир яц – цхьа чо а -

кху дийнал башха ю ала,

дисинехь хьан эзар шо а -

х1ара де хуьйцур дац цара...

махкахь шен, ц1ахь воцу де,

ма дайла цхьанна а т1е…

 

888

Адамалла яйича, муьлххачун цхьанна -

ворх1 миллиард юьхь1аьржа ву вайх - массо а -

вайн дуьххьара да волу Адам а цхьана…

шен т1аьхьенах жопдала деза цуо а.

 

 

888

де хилча – малхах хьан, буса – хьан баттах,

дагаволуш малхах, дагаволуш баттах

вог1уш а, воьдуш а, х1уьтту хьо хьалха.

тардан а г1иртина сайн ненан маттахь.

 

Даггара йоцург ша хьаьрк а яц цуьнца,

х1ора дош хьомечу хьан лаьттан цинцах,

тардан а г1иртина ненан сайн маттахь,

шовданийн мукъамийх, малхах хьан, баттах,

язбелла суна чохь цуьнан к1айн мог1а…

 

88888888

 

Шениг ю дахаран йозанан абат –

Аббаделц язделла язделларг,

юха мел яздарх а, нислур дац г1алат.

 

Кога шен туьйдина ша бина к1айн к1архаш,

 

Нохчийчу йоьдуш го стигланца яйн марха,

 

гур яц-те хьуна и цуьнга со хатта,

 

дас-нанас бийцинчу нохчийн вайн маттахь.

 

Лаьмнаш т1ехь сецна хьан, эр дац-те хьоьга цуо,

 

генарчу геналлехь хьо ган мел хьоьгу со -

 

ирзешка вийла хьан, лаьмнашкахь лела,

 

сан ага техкийна хьо йолу дела.

 

Ворх1е да вахана кийрахь хьан кхиъна ( часто встречается у многих поэтов – Д.Б.),

 

1ожалла кхаччалц шайн хьан накха биъна (ещё чаще встречается у многих авторов данное выражение, думаю, что от этого стало немножко банальным ля слуха читателя),

 

х1ордан хиэ хен (сравнение кажется громоздким, куда привычнее – чемхалг) санна, юьстах а тесна,

 

сан кхоллам ца винчу кху махкахь сецна.

 

Мел гена боьжнехь а, баьллехь а ц1ера,

 

цхьа вета бара со хьан г1овтал т1ера,

 

хьан лаьмнийн йозанан яро со хьаьрк а,

 

хьан иллин мог1анехь хила дог хаьгга...

 

Хан мел ю хаац сайн кхин д1а а юста,

 

виссахь а, лахь а со тахана-кхана,

 

ахь со ма тассалахь хьайн дагна юьстах,

 

и ду сан, Даймохк, хьо весетехь ала.

 

 

 

 

***

 

Нохчийчоь,

 

хьо йоцчу геналлехь дог долу экам,

 

хьох ваьлла лелар сайн коьрте а дог1ий,

 

орцанна кхочий хьан къоркхокха бека,

 

т1емаш т1ехь айвой шен вуьллу хьан тог1е.

 

 

 

 

Х1аваъ хьан худуш шех лаьтта дег1 дехха,

 

б1аьргбелла ца даьхьа – г1ан дарна кхоьру -

 

юха а карорна кху махкахь нехан -

 

хьан малх ца кхетачу 1аьржачу боьрахь.

 

Зезаг дац кхузара Даймехкан зезаг,

 

мархаш а нехан ю, дог1а кхин оьгу,

 

нанас ца бийцина мотт бийца деза -

 

хьан маттахь ладог1а мила ву хьоьга?

 

 

 

 

Т1ейог1у буьйса яц наб кхетан аьлла,

 

1уьйре а йог1ур яц хьуна малх кхетта,

 

де-буьйса ца къесташ тахане ваьлла,

 

цкъа вижа сатесна Даймахкан метта.

 

 

 

 

Сийна бай баржийна, т1етесна стигал,

 

ког хецца вижина, самалха дала,

 

ц1а вига, кхоллам со… тахана вига,

 

1уьйренца г1оттуш суо, ц1ахь самавала!..

 

 

 

 

****

 

Нохчийчоь,

 

Тоькхуш кху дахаран г1уданаш, кхелаш,

 

лаамза хьох ваьлла, сабаьрза лелаш,

 

цхьа илли язделла суна чохь хьуна,

 

мела 1а хаало цуьнца хьан х1онан.

 

Х1ора дош ду цуьнан хьан лаьттан цинцан,

 

хьо йолчу леста са гуттар а цуьнца.

 

Сан син буй бу цуьнца, хьо хьоьсту малх а,

 

ц1а кхойкхуш хиэза цуо - хьо лаьтта хьалха.

 

Малхах цхьа ц1ен хьаса, к1айн хьаса баттах

 

боккхуш и дуьйцина ненан сайн маттахь,

 

генара кхойкхуш, дагаваьлла хьох а -

 

кхеле хьан биллина массо а мог1а…

 

Хийлачу х1уман т1е хено чан юьллу,

 

хийла каш хьенан ду ца хууш 1уьллу,

 

сайниг а доккхур ду, шен де т1екхаьчча,

 

***

 

 

 

 

Нохчийчоь,

кога шен туьйдина ша бина к1айн к1архаш,

 

хьо йолчу йоьдуш го стигланца яйн марха,

 

гур яц-те хьуна и цуьнга со хатта,

 

дас-нанас бийцинчу нохчийн вайн маттахь.

 

Лаьмнаш т1ехь сецна хьан, эр дац-те хьоьга цуо,

 

генарчу геналлехь хьо ган мел хьоьгу со -

 

ирзешка вийла хьан, лаьмнашкахь лела,

 

сан ага техкийна хьо йолудела

г1енахь го ирзехь тхьайн хьуьнан кхор лестош,

эгначу кхорех ношбоьлларг къестош

 

8888888888

Тахана дайн чартийн аз хиэза цхьана,

мичахь ву хоьттуш хьо, юьхьйоху цара,

 

 

дагавуьйлуш малхах,малхах дагавуьйшолушде хилча хьан малхах,

 

хьомечу хьан лаьттанх1ора дош х1ора дош

 

Нохчийчоь, хьуна к1айн б1ов ютту бохуш,

г1ишлена бердах схьа боккху т1улг санна,

дагах сайн, йотта и, дешнаш а дохуш,

веллина хьуна сомог1ане нисдеш уьш, улле цхьаъ цхьанна.

 

88888888

 

Шен дог хуьлийла х1оранна:

1аьржа делахь – 1аьржа,

К1айн делахь – к1айн888888

 

888888

 

 

 

Идош суо г1уданна тоьхначу некъо,

Са мел гатделла ца хаьа цхьанна а,

 

олу дош гуттар а хьох лаьцна аьлла,

хьан х1уоне сатуьйсуш хьег1ачу некхо

1ийжавеш, вагавеш тахане ваьлла.

 

Цхьаъ хуьлу нана-да, Даймохк цхьаъ хуьлу,

кхин долчун чот а яц дагардан, х1ета,

ца г1отту хьуна со х1ора сахуьлуш,

хьо дагахь боцуш сайн, буса набкхетта.

 

Язвина велахь а суо генахь лела,

кхузара д1ахьожуш, хьоьга б1аьргбетта,

дог хьоьца ду хьуна, гушверг ву Дела,

хьо гуттар латталахь хьуо йолччу меттахь!

 

***

Нохчийчоь,

Элпах - элп, дашах - дош хуттуш,

дагахь сайн хьуна б1ов юттуш,

лаьмнийн хьан, Теркан аз дина,

ду хьуна илли сан хьуна яздина.

 

Идош суо г1уданна тоьхначу некъо,

олу дош гуттар а хьох лаьцна аьлла,

хьан х1уоне сатуьйсуш хьег1ачу некхо

1ийжавеш, вагавеш тахане ваьлла.

 

Цхьаъ хуьлу нана-да, Даймохк цхьаъ хуьлу,

х1ума дац дуьненчохь цу шинна метта,

ца г1отту хьуна со х1ора сахуьлуш,

 

 

кхин долчун чот а яц дагардан, х1ета,

хьо дагахь боцуш сайн, буса набкхетта.

 

Язвина велахь а суо генахь лела,

кхузара д1ахьожуш, хьоьга б1аьргбетта,

дог хьоьца ду хьуна, гушверг ву Дела,

хьо гуттар латталахь хьуо йолччу меттахь!

 

Дагах муьрг етталуш, сатийсам лета,

кхочур ву бохуш суо хьан мара кхета,

хьаьгна б1аьрг бузо сайн, 1абон сайн кийра,

кхин мел дерг эр вайша цу ирсан дийнахь!..

 

 

элпана улле - элп, дашах - дош хуттуш,

хьовзаво б1агорехь, саамал дойуьй,

 

888888888888

Дуьххьарчу зезагна мерза луш барт,

боккхабоь мела мох – арахь бу март.

 

8888888888888888888

мелачу махо.

Кийрахь са малдеш,

дегадеш балдаш –

дуьххьара барт,

бархх1алг1а март!

бархх1алг1а март!

Са чохь ду са,

куьйгахь ду куьйг

 

888

Стеган дошший, дийриггий шалхадаьлча

Литература.

1.Алироев И.Ю. Русско-чеченский словарь (около 20 тыс. слов). М., Изд-во: Academia, 2005. – 784 с.

2.Атаев Б.М. Авары: язык, история, письменность. Махачкала, 2005, стр.21.

3.Ахаев С.Т. Познавательная и языковая природа

термина // Алтайские языки и восточная филология: Памяти поэта Э. Р. Тенишева. / Рос. акад. наук, Ин-т языкознания . - Москва : Восточная литература РАН, 2005, стр. 39-48. - 519 с

4.Байсултанов Д.Б. Экспрессивно-стилистическая характеристика фразеологизмов чеченского языка. Лейден, Изд-во Лейденского ун-та, 2006. – 416 с.

5.Дибиров И. Аварский язык в Азербайджане (ареальная характеристика) / Conference on CaucasionLanguages – May 13 – 15, 2011, MPI EVA Leipzig

6.Исмаилов Абу. Слово (около 18 тыс. слов). – Элиста: АПП «Джангар», 2005. – 928 с.

7.Ковачич Елена. К концу XXI века количество языков может сократиться в два раза. Из интервью «Голосу России» руководителя группы «Языки мира» Института языкознания РАН Андрея Кибрика. 21-02-2010.

8.Овхадов М.Р. Социолингвистический анализ развития чеченско-русского двуязычия. Грозный: изд-во АН ЧР, 2007. - 204 с.

9.Youtube – Муса Овхадов – Часть 1.2.3. 12 min. – 3 mai 2011.

10.www.langinfo.ru/index.php?sect_id=2798.

11.Садаев Адам. Чиновники Чечни против перевода начальной школы на чеченский язык обучения. - Грозный, Caucasus Times, 2007, 27 мая.

 

 

 

 

 

 

Бисмиллах1и рахьмани рахьим.

Дала вайна а, вайн къомана а, махкана оьшун барт карабойла кху гуламехь.

 

 

 

 

 

 

В конце 80-х мы, как народ, втянуты в большую политическую игру, затеянную развалить СССР, в последующем и Россию, как многонациональное государство. Чеченцы выбраны в эту игру, как народ энергичный, легко возгарающийся материал, политически более чем наивный, не думающий о последствиях тех или иных начинаний. Кандидатуру чеченцев на роль дестибилизатора страны изнутри, выдвинули тогдашний президент Грузии Гамсахурдия и политики прибалтийских государств, которые, как мы помним, вели тогда упорную борьбу по выходу из СССР. Им надо было отвлечь Кремль на свои внутренние проблемы. И у них получилось. Правда, у самого Гамсахурдиа, получилось плохо, у прибалтийцев – как надо. Хуже всех, как и следовало ожидать, получилось у нас, использованных в качестве инструмента. Тут везде говорится чеченцы, мы, хотя сам чеченский народ, в массе своей, пытался держаться в стороне от всех этих вероломных политических игр. Когда в стране начинаются те или иные политические колебания, на сцену или на площадь выходит определенный элемент, состоит он из нескольких десятков человек, потом вырастает до нескольких сот, когда он разбухает в такое количество – обозначается уже народом. Остальной миллион чеченцев или 100 миллионов русских никакой роли не играют. Те сидят дома и охают: «Деллахь, х1инца х1ун хила доллу-те!» или «Господи, что будет-то!» Вот это «Что будет-то» и произошло с чеченцами, с русскими тоже, с которыми все сделали грамотно, и войну назвали грамотно «Русско-чеченская»… авторы же ее остались безымянными и безнаказанными…

 

 

 

 

 

 

 

888888888888888888888888888888888888888888888

дахкарца доьвлла шен, ц1оцкъамаш керчош,

тилла хьан ойланаш шена т1е хьерчош,

орга-лам х1утту г1алартах схьа,

 

8888888888888

 

Шал шийла оьгу т1е лайн чимаш,

мича яй бай-б1аьсте вайшинна?

Юха а, юха а кийрахь сайн хиеза:

«Сил дукха, сил дукха дагна хьо еза!»

 

8888888888888

 

1а хилла-кх вайн б1аьстенан нана!

Йийр ю йо1 нанас тахана-кхана!

Ла а ца делла б1аьсте хезаш

 

Шайн хан кхачийна бардал 1аьзаш,

яха йог1у б1аьстелерехь

 

К1айчу демах дина хьокхамаш,

хета лайн алхийн к1айн окъанаш.

Оцу хьокхамех, ала, масех,

к1айн 1а етташ богу малхбасехь,

б1аьргашна ган а гуш, хьуьллехь,

марг1ал буц къеда цхьанна уллехь.

оьг1азен яха бардал 1аьзаш,

ла ца делла

Оьг1азе хьийзинаСелхана яТахана селханчулДехкаш ду 1а – б1аьстенан нана,

йийр ю йо1 цуо тахана-кхана,

 

Кхочур ву доьзалхо кеста

Йийр йо1

 

1а буг1елаьцна б1аьстенах дахка,

1а баршедеана б1аьстенах дахка,

1алам керла деш, зезагаш дахка,

к1айчу демах дина хьокхамаш,

хета лайн алхийн к1айн окъанаш.

Оцу хьокхамех, ала, масех,

к1айн 1а етташ богу малхбасехь,

б1аьргашна ган а гуш, хьуьллехь,

марг1ал буц къеда царна уллехь.

Дехкаш ду 1а – б1аьстенан нана,

йийр ю йо1 цуо тахана-кхана,

духа беццара коч-мача дина,

дайн куьг тухуш ага кечдина,

берана бог1у, накха охьа,

юллур ю хьоьвхьене охьа.

З1аьнарийн чопанца малх биъна,

когаяхана, хаза кхиъна,

ког ша беккхинчу - зезаг долуш,

дуьхьалкхетча – самукъадолуш,

гилгаш дохуш х1оранна вела,

г1ур ю и дуьне ма-дду лела…

Г1абали юьйхина беццарчу дарин,

шен дийнахь, г1ур ю йо1 аькене маре..!

 

 

марг1ал бецан коч а йина,

агабеццара, кеч а дина,

 

 

 

Малбасенан накха биъна,

Кога яха сиха кхиъна

 

тахана кханаКхана –лама я ц1ака-ц1аста

лайн алхаш юкъ-юкъехь хеда,

цхьаццанхьа марг1ал буц къеда.

Б1аьсте охьаюьллур ю,

Малхбасенан накха оьхьна

 

 

х якха

 

 

 

888

 

 

Мел шортта хиларх а, кхин мел дергХьо дагахь йоцуш са ца дехьна некхо,

Хилла сан кийрахь хьан сискалан токхо

 

 

 

Цхьанна а ца хаьа 1ожаллин къайлеХууш дацмиччахь яккхахь а, цхьа йовхо ю сан:

Даймахко виц вийр вац, мел хиларх юьстах.

 

 

Шовданийн мукъмаш ца 1ебаш мийла.

 

Эрда-те

 

Дахьар дац-теша цуо юха ша йог1уш

 

езара суна хьо, хьуна со везара -

ишттачийн мел доккха ирс хила дезара!

ш гоРеманах новкъа йоьвлла шаьш

 

Генарчу геналлехьМалхбале, малхбузе, буьйса-де

Бус- буса хоьтту ас беттасе

 

 

Юха а юха а гаре хьо

сатуьйсу

 

 

 

Малхах бутт санна, къаста хьо сох,

Абаде дожий ахь безамо хьистина шо?

Малбале хила хьох, малхбузе - сох,

Вовшийн ган йиш йоцуш кху дуьненчохь.

 

 

 

 

8888888888888888888888888888888888888888888

сийсара сахиллац 1ийра,

айса сайн биллина кийра…

лозура…

лозура…

лозура,

 

готтачу хьуна чу хуьйдина тарбина,биллина, боьттина

 

1овжам т1е - 1овжам, да1 т1е - д1а1,

ма буьзна-кх кийра хьо бисттелц!

 

логгелц буьзна хьо кийра,

 

адамна мел хилла не1аьлт,

г1орадевлла пхенаш дардина

мел кхехьа беза хьо, дават1арг.

 

 

 

 

адамна хиллачун не1аьлтах

беза боьтттина, даш санна,

 

мел лело беза хьо, дават1арг,

ахь цхьаммо лан х1унда еза?

дуьненчохь мел долчу къинойх къахь,

маштех эмкал санна, вотта,

 

дерриг а 1ункар чу хаьрцина

 

хьуна чохь д1а1 хилла х1отта,

 

маштех эмкал санна, вотта,

 

 

нарг ирах1отто хьо пхьар а вац,

каравац цхьан а цхьаъ бехкен а,

Бехкениг каравац, хуо воцург,

 

 

 

 

Суна т1ехь - массо а къа, бехк а,

Къаима шен ваша вер а,

 

лаца, вехка вац цхьан а цхьаъ,

 

 

ван а вац кхин бехке цхьа а цхьаъ,

ванн а вацдуьненчохь бехкенигкхин вац

чалтакх валаве, со д1авехка,

Суна т1ехь ду доллу къа, бехк а,

су

 

 

Доллу вонАс дина хиллеХьуна т1е биллина массо бехк,

 

Дахаре марзо а къахьйина,

логан шад хецац хорамо:

«Дуьненчохь доллу вон ахь дина» -

хьйзош хета хуо х1ораммо.

1абел а хьайн куьга ахь вийна,

 

мел хилларг, дерриг, ахь дина,

Дуьне хьаштаг1анах бехдина,

мел лахарх, во дела аьлла,

карош вац цхьа а цхьаъ бехкениг -

 

 

мохк 1уьллу юкъ хилла, чан хилла,

ц1етесарг боллу мохк багабеш,

мел динарг, мел хилларг ахь дина

х1ара дуьне иштта ахь дина,

Ведча а, хьадча а валийтац

 

Маштех эмкал санна вотта.

Дуьнечохь мел долчу къинойх.

 

 

 

Сел харцчу дуьнечохь мел долу вон,

сайн куьга айса дича санна,

 

цхьанна

 

888888888888888888888888888888888888888

 

Сайн къоман дош ду со мел г1ийла делахь а

 

вог1у воьлхуш… шен хиндолчунна воьлху, х1ета,

т1аьхьа буьссурш т1аьхьабелхош шена воьду…

ишттта, абадера дуьйна схьа, вог1уш – воьдуш,

 

шена т1аьхьа белхош

Вайн кху дуьненан къайле леха а оьший-теша,

 

Амал ю кху дуьненан, цхьаъ ойлане иэгош, вукхуьнан догэт1ош,

 

 

Дог1у вай доьлхуш,

Хьоьшучо – хьоьший, дуучо – дууй, юхадоьлха

 

 

ехабелла хьешнарг – хьешна, диънарг - диъна воьдуш хилар лаьттах.

х1ара доьвзина хеташ шайна,

цхьанна даан, цхьанна хьешан,

цхьанна – декхна къаьжана кхета, цхьанна – кхоьлина.

 

 

г1ург хилар

 

Кху дуьненчу дахкар вайнувр вайвай кхуза дог1уш хилар, юха доьхуш хилар…

 

Вайн х1умма а дацЦхьаъ-м карийна – са олуш цхьа х1ума юй вайн кийрахь

888888888888888888888888888888888888888888888888888

 

 

 

чуртан

тоьлларг - тоьлла, эшнарг – эшна,

кешнашкахь лахьахь

пекъарш,

 

 

ойланаш йо шаьш бохуш кхуьнан к1орггера,

цхьаъ, ойла мел йо, цецвуьйлуш, важа – догэт1аш,

 

кхуьнах кхета г1ерташ, дуьйцуш… олуш…

цхьаъ ойлано гор вуьгуш, важауькхуьнан, ойла мел йо, догэт1аш,

 

 

кхуьнах кхета г1ерташцхьаъ дела къайлено гор вуьгуш, важа шен сонталла догэт1аш

 

 

ца кхеташша дерг ду-кх х1ара – Дала иштта кхоьллина,

 

 

ш а ду, мотт саццаза, х1ара кхоьлличахьана,

ца делла вайх цхьанна а, кхоьллинчо х1ара.

88888888888888888888888888888888888888888888888888888888888

башмийн зазанан, к1айн дарцаш хьоькхуш

карзахъяьлла нохчийчохь б1аьсте,

 

 

88888888888888888888888888888888888888888888888888888888

бовхачу мелхан з1анарийн норо,

стиглара д1ахьоькху марханийн хьокхнаш,

 

 

к1оргалле

къоргачу бердах чукхосса,

ластийна кхосса цхьа а ца къастош цхьабосса

 

мА атта хир дара т1аккха,

88888888888888888888888888888888888888888888888888888888

Нохчий маттана саготте ву хьуо олура ахь кест-кеста,

Эшац

Ахь нохчийн маттахь язйина стихаш ешшалц.

цкъа а юха ца дог1учу.

 

 

нуй хьаькхна массо а сона,

арачу нора

з1анарийн дашочу нораца маьлхо,

стиглара д1ахьоькху марханийн чилла

 

88888888888888888888888888888888888888888

екъначу хорбузан ах санна,

йогу малхбузенан аг1о,

дукъарчу ирзунан асанна (к1ажех

т1е боьжна малх

 

з1аьнарийн 1овраш леда ц1ен.

 

 

 

хьан чуртан т1улг б1аьрхица огуш,

малхал, ц1арал а, довха догуш,

малхбале дог1анца елхош,

малхбузе тийжош,

елхош, дуьллур дара хьан коша т1е и.

орам тесна цуо буьззина кийра,

вуьжуш, г1оттуш,

дезалеладо и сайна чохь.

 

 

 

888888888888888888888888888888888888888

Дуьне, т1ек1елтоьхна харцар,

к1орган 1ин хиларх беццарчу арцах

,вухур вац илланча, схьаэцна пондар,

Тилоран тай санна, дуткъделча дахар,

т1аьххьарчу мерзат1ехь бисича пондар,

йиш мА ю дуьненчу цхьа орца дан хьан –

т1аьххьарчу иллин мохь-тийна я онда…

 

 

88888888888888888888888888888

 

Мила ву хаан лаьий хьуна хьуо,

хьажа, хьуо хьанна т1аьхьа х1оьттина.

зуламхочунна т1аьхьах1оьттинчо бузу зуламан дуо.

Маца, мича, хьаьнца воьду хьажа хьуо,

 

 

 

Верзирий юха некъ бохаза,

Карийрий вовшашна тоха са,

ахь цунна, цуо хьуна тохаза,

вас а ца еш, мар-маракхетта,

воккхавеш иза хьайх кхетта

 

вас йоцуш къаьстарий вовшах

дуьххьара когбаккхар…

… дахар… дахар…

хьоьвдда… хьоьвдда… хьоьвдда..

мича… мича… мича…

вийца-м дукха дуьйцура вай

 

88888888

Со кхетац адамах, суо адам делахь а:

дуьйцург - хаза, дийриг - ирча,

 

суо адам доллушехь, кхетац,

со адамах, кхеттане а,

х1ара кхоьллинчух иэхь хетац,

цунна хеттане а.

 

Мел кхета г1ортарх кхетац,

со адамах, кхеттане а,

 

Кхетац со адамахшкарчарца,

Ва Аюб пайхамар, сий динарг Дала,

мел дукха лайна ахь Делера бала,

мел 1азап дина цуо хьуна хьо зуьйш,

амма ца йина ахь Далла инкарло,

дерриг а лайна ахь мел динарг цуо,

иштта, ахь сана, ас а суо цу Делан кара ло.

 

 

 

88888

 

Шо-шере некъ бина, дег1 делла г1ел,

деллачу г1а-беца декъий ду когашна к1ел.

Мацах бер ледина б1аьсте а абаде

яхана со витна дохк мархехь лар леха шен…

Гуьйранца чекх хьожу сийна 1а,

шийла ду ло,

делахь а, бахац ас х1умма а юха схьало…

Байттамал, дахар хьо! Кхачон хьох тешаран вас,

х1ун дина воккхур-те суо сайна къинт1ера!..

 

88888888888888888888

 

 

Хатта дезарг ваьшка хоттар дац вай,

сацо везарг сацо г1овттур дац вай.

Къамел дан Делахь, к1ентий кхиъний вайн, аьлларг до ала?

Ткъа мехкарий муха бу, д1аэцарш Дала?!

 

Юьхь1аьрхо йича ша

 

 

8888

 

Шу-м кура, лаьмнаш, т1улган г1ап хилла,

тхо - кхана доьвр ду, заманехь тилла…

 

 

шун аьрцнаш хьаннашца духа

 

шуна т1е сийна чуанаш духа, тега

***

цхьа башхалла ю адаман…, дега аьр вай,

хала дац и кхечу башхаллех билгалаяккха,

 

 

***

 

Хоть по прежнему вращается Земля,

но из политики мудрого Кремля,

что я понял – ничего не понял!

Был СССР… не стало его больше…

что-то требует у нас Япония…

в НАТО подались товарищи… Польши…

Прибалтика - наши «Лесные братья» -

в Евроунию - из наших объятий!

И Средняя Азия в нос нам «шиш» -

наши секретари ушли там в «баши» -

нам – дырка от бублика и… гашиш!

Украина оранжевая, что апельсин,

тоже в Европу… Ющенко – сукин сын!

Болгария, - почти родная, - это же надо!

Просит-требует принять ее в НАТО!

Грузия – геницвали… гамарджоба!

Вчера была кем, сегодня – Европа!

Не могут от Израиля арабы…

от нас же ушли даже бессарабы!

Тут волосы и в заднице дыбом аж!

Ко всему этому еще почитай,

что на Дальний Восток, вроде бы наш,

без гама поселился «братский Китай»!

И от «партнеров» наших есть заказ,

им передать наш бурлящий Кавказ.

И мы «партнерам», даст Бог, поможем,

уж много лет стараемся, как можем…

А как наш славный, единый народ?

Мочит его Кремль по милльону в год!..

Хоть по прежнему вращается Земля,

но из политики мудрого Кремля,

ни х… не поняли ни вы, ни я!

 

*****************************************************************************

…Жил да был на свете дом,

сам себе был рад!

Окна, двери в доме том

выходили в сад.

Хозяин сам в доме том

лично проживал,

за томом том,

за томом том,

книжки наживал…

Года… года…, а потом

пришла война… на дом…

война дома любила…

и дом она… убила -

и ни двора, и ни кола!..

Средь мертвых книжных тел,

лишь томик уцелел…

«По ком звонят колокола»!..

***

Не очень летописи внятны,

по ним, что установишь вряд ли.

И много ли знали плутархи -

истории нашей патриархи?

Сочиняли тут геродоты

легенды, басни, анекдоты

об Александрах, там, «двурогих»…

фараонах… цезарях многих -

«Покорителях»… «Потрясателях»…

фальшивый народ писатели!

 

 

г1ортор ю – шен дена а, хьанна а

 

 

дег1ана а, ханна а…

 

суна а,магайтур ву вай иза-м - суна а, хьанна а.

 

 

Диъначо аьр ду: ас диира,

лайначо аьр ду: ас лайра

 

Кху дуьненчохь хьанна хь1ун хиира?

??????????????????????

Диъначо аьр ду: ас диира,

лайначо аьр ду: ас лайра.

кху дуьненчохь вайна х1ун хиира?

Цхьанна - сахилара, цхьанна - садайра.

 

 

Б1аьрг т1е хьажон -

гуьйре дашо...

чилланан 1а,

ма яра и,

маяра и

вайшинна хан!

????????????????????????????????????????

массо метте к1айн барташ дахалахь,

барташ дахалахь церан яххьаш т1е

 

??????????????

 

Х1ара дуьне-м, дуй баан тоьшалла ду сан,

вайша дале а, хилла хьуна шен амалехь,

хьаг1 а вайша ца еана хьуна кхуза,

 

Х1ара дуьне-м, сан йиша, вайша дале а,

 

888888888888888888888888

 

Вийла-м кху дахарах хийла а цецвилла,

 

Х1умма а дац хьуна, сан йиша, цецийла,

 

 

??????????????????????????????????????????????

Яздархочо кхечун дош лачкъийна аьлла,

сан йиша, хьо ма ч1ог1а инзар, цецъяьлла.

Дахар дай х1ара-м, сан йиша, адаман дахар,

хьо кхин иштта цец а ма йилахь кхуьнах,

доккханиг дац хилларг, вайша нахала даххал,

къу ца хилла кхин къонах хир вара къуьнах?

 

Цу накъосто хьуна мотт тохар а дац кхин доккханиг ду ала.

цхьанна оьзда къамел дан, вукхунна бетта ло мотт Дала.

вайша дале а хилла, сан йиша, х1ара дахар иштта

 

Ду хьуна х1ара дахар хийла цецвилла

 

Сан йиша, вайша дале а, дуй баан кхузза,

хилла хьуна дуьне таханлеррачу г1иллакхехь,

бакъ луьйриг – бакъ, харц луьйриг - харц лийна кхузахь,

доцург – доцуш хилла, долчун хилла иэхь.

Хилла хьуна, тахана санна, к1арула 1аьржа хьаг1 а,

 

Хьаг1 олург а яц хьуна еана вайша

Хийламмо диъна хьо, хийланнах дисна.

*****************************************************************************

Дависса хьан дела1, малкхета дуьне!

Ма даар дара хьо ца 1ебаш даан

Самелха ховжу тхо хьан к1айчу шуьне,

 

 

хаза дара хьо

 

Диканах тешаХиндолчу ирсе сатийса.

 

****

Шайт1анан буйнах дахарх-м, вай Дала лардойла,

амма тай-тайпана йог1у вайн коьрте ойла.

Хетарш-моттарш а дукха туьйсу дага,

Дукха мел лей о вай бага

 

хуьлу вайца,

мухха дийцича а, адам – адам ду-кха

 

Ша тайпа хуьлу уьш х1ораннан шех лаьцна

 

кхузахь тидаме вайн амалца доьзнарг дуьллу:

 

адаман шех лацна дог-ойла-м хилаза а йолий,

, вайна амалш елларг а ву Дела

делахь а, хетарш, моттарш вайн тайп-тайпана хуьлу

Гушверг, хуушверг ву везахиллаволу Дела,

хьаволчун шех лаьцна тамашийна дог-ойла хуьлу:

 

 

 

 

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Вай - со, хьо, иза, важа,

Адам хилча да,

ца хуьлу йиша ваша,

 

 

 

а а кхетий шу?!

Ойла дог огуш варзапах еттало

 

ойлан т1е пхьалг1ахь санна, дог хьан огучухь

дог ду кийрачу пхьалга йиллинаАмма дог сацац неха махкаца,

варзап еттало деган нуьйжан те

Кийрахь варзапахйиллина

Сан ц1а хиллачу

седарчий – ааьр вай - цуьнан ц1оьмалгаш.

 

 

ма ду вайна лела,

уьш метах хьайча-м

Бутт д1акхелли цуо ша мА а

ин бутт чета лачкъий шен г1овталан

 

 

 

д1акхелли

вайн къамела юккъе кхин цхьаъ а дог1у:

хаза бу шуна нохчийн мотт ч1ог1а

Бутт чета лачкъий цуо ма богг1ура

буьйса х1оьтти кхоьлана

байнчу махо батана орцах беана

 

Йоккха бага шуьйра г1аттайой,

цуо бутт д1акхоллу

 

цхьаеана х1оттина цхьана кхечу маахкара,

 

 

уьйран яц, чохь берийн куьйла яц.

 

 

 

 

Уллехь, Салам луш чувала лулахо вац лаьттара стиглара

Духар дуьйхина

Ахкара - пузырь

Махкара…

 

 

Малх а шийла бу, дайн кхерч ца богучохь,

пхьалг1ахь, ой1ланийн,

 

Къинт1ера довла, адамаш, вовшийн,

Кхачанах кхета цхьана охьаховжий,

Юьхь1аьржа хир душ у кхана,

Барт хоттуш кхоьллинчу Дала.

Хьан1 дукха кхобу аш кийрахь,

Дегнаш 1аржделла цуьнах,

Марха кхабна дийнахь,

Сарахь и дестича цхьана шуьнахь,

Ц1андала мегара шу мел а.

Дика дара и шуна, мела а.

1аьржа лаьхьанаш санна, текхар ю ара,

Аш тахана аш кхобу хаьг1наш,

 

Х1оранна деза эхарте верза,

Х1оранга хьожу к1айн мизин-терза,

Ахь а буьллур бу цу т1е хьайн мохь,

къинош т1е гулдина хьайн таьлсаш чохь.

Воккха стаг

Летийначу къинойнНохчийчохь,

 

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Чеккхене кхечи хьуьхьвоьлла х1оьттина,

цхьаъ кхочуш ца хила юьхьанца моьттинарг,

езачух вели, доттаг1ийх къаьста,

гурахь ца эри д1адийнарг б1аьста.

Диканаш дина ца вели нахала,

ца оьвзи йийца къайле кху дахара

вог1уш а хаттар, воьдуш а хаттар

 

Б1аьстенан баьццара къурдаш деш

г1ерта кийра 1аба

 

 

Эшилхоте воллалаш,

Ширчу кешнийн сонна,

Къулхьа дошуш, молланаш,

мела лоьлаш суна

 

 

 

До1а делаш суна.

Деле со вехалаш,

Салават дуьллуш, зикр олуш,

 

Кийчча латтолаш белаш,

готта каш даккха сан,

ал ссам ке

 

Вайн куьйго ца яздо кхолламан йоза –

оьмар мел ю хаац, еха я йоца,

леставо дахаро гор-бертал ветташ,

муьлхарчу тосур ву хаац хьуо метта.

Вина хьоькх д1ахьаькхна г1а-бецал шера,

со а ву лестош кхуо, ваьккхина ц1ера.

Г1ийлачу дайн чартийн аз хиэза цхьана,

мичахь ву хоьтту хьо, ц1а воьху цара...

Дуьненна го тесна, кхочур Даймахка,

к1адъелла даь1ахкаш лахтийчу яхка -

дег1 личадайта сайн шовданан хица,

суо винччу кхочур цкъа, делахь сайн рицкъа...

 

 

 

***

Вайн куьйго ца яздо кхолламан йоза –

оьмар мел ю хаац, еха я йоца,

леставо дахаро гор-бертал ветташ,

муьлхарчу тосур ву хаац хьуо метта.

Вина хьоькх д1ахьекхна г1а-бецал шера,

со а ву лестош кхуо, ваьккхина ц1ера.

Г1ийлачу дайн чартийн аз хиэза цхьана,

мичахь ву хоьтту хьо, ц1авоьху цара...

Дуьненна готесна, кхочур Даймахка,

к1адъелла даь1ахкаш лахтийчу яхка -

дег1 личадайта сайн шовданан хица,

суо винччу вуссур цкъа, делахь сайн рицкъа...

 

8888

Адамаллера воьжча, охьа мича кхета?

 

888

Г1алаташ-м дукха дара вайн, буц хуьъяш 1аржъялла уйт1е.

Адамалла йоцчух адам аларал доккханиг дуй-те?

 

 

ц1е муьлха тилла яккхах1унх1ун ю ала деза хьо т1аккхадуьйна,

адам бохург-м доккха дарж дай

хьох адам алийла а юй муха ала?

Мел беха некъ бан беза хьан юха цу дарже дала!

 

 

 

***

Доттаг1алла вайн дайша дукха дийцина,

т1е тоха хьаьрк а яц, церан дош хийцина.

Дуьхьал кхеттачух айхьа доттаг1 винехь –

бехк хьайна билла цуо тешнабехк бинехь.

 

***

Йовхоно дег1 1ийжош паначу арахь,

т1аьххьара т1адам бисача хин,

лилхинчу балдашца: «Ахь мала»,- алахь,

цул дика доттаг1 ма леха кхин.

 

Ч1ир эца вог1уш т1е мостаг1 хьан буьрса,

герз кхетта боьжча хьан йора дин,

кховдинехь хьоьга цуо шен динан дуьрста,

цул дика доттаг1 ма леха кхин.

 

Луьра т1ом кхехкачохь, ваьгнехь хьуо цуьнца,

хуьйдинехь цхьана молханан къахь,

цхьацца к1ур баьккхинехь т1аьххьарчу цинцах,

цул дика доттаг1 ма лехалахь.

Диканехь шортта ю «доттаг1ийн» тоба,

вонехь цхьаъ карор – бу хьуна кхаъ,

и ве ахь даггара, вуьйш битий, къобал,

дукхахберш - хьеший, бакъ доттаг1 - цхьаъ!

 

***

Чухьаьдда доттаг1 лаьцначо мил-милла а,

эшац цуо тешнабехк бича бехкбилла а.

Хийламмо дешна вай цу 1илманан жайна:

воцчух вар - тешнабехк ахь айхьа хьайна.

Доттаг1 – и хьо хьуо ву кхечу аматехь,

лацале хьалха и къасто 1амаде.

 

***

«Доттаг1чо - тешнабехк», ца эр вай кхин -

беш бац тешнабехк доттаг1чо цкъа а.

Ахь дуьхьал кхеттачух доттаг1 вин -

бехке вац хьуна, хьуо воцург, цхьа а.

 

88888888888888888888888888888

 

Ойланаш динчу ваьш хьош,

Даймахках алий вай дош!

 

 

Довза-деза лаахь – тхо х1орш ду-кх шуна!

 

(дийцар я х1умма доцург).

 

888888888888888888

Хьо – со,

уьш – вай,

иза – важа,

Адам - да,

Цхьа Дела –

Ца хуьлу вай

йиша-ваша,

Ткъа вай х1ун леладо лела?!

 

***

Сийначу аренца зезагех доьвлла,

седарчий берзинчу когашца хьоьшуш,

лахахь гуш детица кхелина эвла,

воккхави хьомсарчу Нохчийчу хьоьжуш.

 

Беттаса кхозура шуьрех к1айн детта,

юккъе п1елг 1оьттича, т1о санна, к1еда,

марханан терхенех тийсалуш, лаьтта

воьссира меллаша - суо винчу кет1е...

 

Ламьнашка вийлира, тог1ешца лийлира,

даккхара къурдаш деш, К1айн-шовда мийлира,

1аба ца 1аьбара хьагбелла кийра –

юха а, юха а моьлуш и 1ийра…

 

Малхбасе йогура ц1азамех яьлла,

ши ц1азам болура кхеллинчун метта,

хьунан кхор боллучу хьала а ваьлла,

леттира цунна к1ел мара а кхетта.

 

Дай дагалоьцура кхоро а, ас а,

хийжинарш шайн хьенахь 1индаг1е кхузахь,

кху басахь лийзина дадийн сайн 1аса,

син буйна къуьйлуш сайн лелош а ю сан…

 

Г1ан-набарш оьций хьан, д1айоьду буьйса,

ц1ахь воций хаьа хьуо, коре ма хаьжжа -

хьайн йоцчу мокхачу стигланца вуьссу,

массо а бос хета к1арула 1аьржа…

 

 

 

 

888888888888

1уьйранна дог 1ийжа, шовданца вийлира,

чола куй тиллина воккхастаг санна,

лаьттачу берде сайн цхьаналла елхош…

 

 

1очано д1алаьцна стигал схьа гича,

деллинчу корех чу дог1анах ледаш

 

1уьйренца мичахь ву ца хууш г1отту

Беттаса догура стогарах летта,

Г1оттушехь,Г1аттаво 1уьйрено дог1анца йог1ий,

 

сахилча, мичахь ву, хоьттуш хьуо г1отту

 

Сахила сатесча к1айн г1енаш деги

гушъерг ю бос байна, хьан йоцу стигал,

з1енаршца йозадеш тхевнаш т1ехь к1еда,

 

 

 

***

К1айчу-берда некха т1ехь догу

Кхо са болу седанан х1айкал,

 

ххххх

 

Набарна тевжича хьайн боцчу махкахь,

сахиллац мел гун г1ан го хьуна ц1ера,

юрт юккъех йоькъучу зевнечу ахкахь,

беттан ах кхийсало даточу ч1ерах.

 

Чилланан к1айн мархаш – цхьаъ т1аьхьа цхьанна -

сйначу ламьнаш т1ехь, яьржина техка,

к1айн берд го геннара, х1оьттича санна,

Дала т1едиллина перз ламаз дехка...

 

Малхбален бос керча, йо1аниг санна,

маьждигийн момсарш т1ехь з1аьнарша зикр до,

вог1ург го, воьдург го…, ма ваьллахь сама –

ваьлча дац хьуна ган цхьа а цхьа дика…

 

 

***

Даа цало, мекха йолац, бос ца бов,

иза - г1иллакх – уггар лекха къоман б1ов.

 

***

Деши дацахь а т1орказчу дилла,

долчунна бахам бу г1иллакх.

 

***

Баккъий, харцций ду, х1ара дуьне санна, шира,

дагаран а цхьа аг1о - б1оста, важа – ира.

 

 

***

Ялош ю моьттинарг ялийнарг хилча,

йоьдаш ву моьттинарг яханарг хилча,

ма хиэзар дацара кху тхов к1ел хиэзарг…

 

***

Зуда – ялош зезаг, ялийча – б1аъ…

ас х1ун бах ца хуург, жолам хьо я1!..

 

***

Деккхича мархал ло муьлхха зезаг а…

 

***

Цхьана зудчун х1ума - шен метта диллина,

вукхуьнан – тесна…, кхоьссина…, аьтта…,

шуьгахь х1ун ду хаац, тхоьгахь-м диллина,

и шолг1а далийна масал лаьтта…

 

 

 

 

 

Хетахь а ца хетахь а иштта шуна:

 

Дохк кхозу - маликийн к1айн т1емаш хета -

к1айн т1улгаш лехьадо

берзинчу когашца вайн волу ахках,

тахана доцу хьайн вина ц1а лоьху.

маликан т1ам санна,

ло санна, к1айн дохк Чекхса гун

 

***

Ша воьлхуш важа воьлуш дика ца хета,

амма веза воьлхург воьлучух а кхета,

цхьа кхаъ, хазахетар хир цуьнан дагахь –

хин чам хаалац воцчунна хьагах.

 

***

Цкъа а ца нисло х1оранна ма-ттов,

сингаттам цхьанна – вукхунна аьтто.

 

***

Воьлху цхьаъ, воьлу цхьаъ тахана -

шиннеа цхьацца шен бахьана...

 

 

888

 

Сардам бац цхьанна а болла –

х1ор а ша шена боцург,

шена - шен дикалла, волла,

 

888888888

 

Нанас дена ви хьо – кхии…

Мила ву хьуо маца хии?

Х1ун ги хьуна, стенах кхийти?

Дуьххьара иэхь маца хийти?

Дии дуьне ахь я хьийши,

даан-малан хьаьнца хийжи?

Хьанал, хьарам - муха вехи?

Ирзеш дехи, гота эхи?

Кха т1е ледош, хьацар деккхи,

хица сискал юуш еккъа?

Я хьайн сина хьаам эшна,

дийнахь, буса 1илма дешна,

баккъий, харцций кхеле дилла,

воьвзи махкахь 1елам хилла?

Дайшна хила хьох юьхьк1ола

Айхьа хьайна ди ахь къола

 

 

 

Х1ун йи д1а ахь, латта аьхна?

Кхиин ялта, асар даьхна?

Кхиъча хьанна далург далла,

Сискал-берам нислуш халла,

Нислуш къинош летош денна неха?

Я къахьоьгуш, хьацар деккхи,

берам-сискал юуш еккъа,

Муха, хьаьнца, стенца эри?

Я хьо вара динан бере?

дайшна йира хьайн юьхьк1ола?

я каъяьлларгйираДеш каъяьлларгВоккха вийн ткъа хьо хьайн берийх?

Беркат дели, зулам дели

 

 

Хьох наханаХ1ун мелидииХ1ун йи-эри

тоьхначу зилал т1ех ца ваьлла цхьа а

Оьмар шен мел хир ю цхьанна а хаац

 

***

 

- Яххьашна барий вовшийх тера?

- Бара.

Герз дарий х1оранна карахь?

- Дара.

- «Аллах1у акбар!» хезарий дехьа?

- Хезара.

«Аллах1у акбар!» хезарий сехьа?

-Хезара.

- Леш барий, цхьацца аг1ор а бевлла?

- Бара.

- Нислорий вахьаш шиъ цхьана эвла?

- Лора.

Йоьлхурий дехьа дехьарчийн тезет?

- Йоьлхура.

-Йоьлхурий сехьа сехаьрчийн тезет?

- Йоьлхура.

- Нохчий хилла хьуна, делахь…

 

***

 

Лула-кулах деха вай доцуш чу-кара,

мацах, вай нохчий долуш, ма хаза дара…

 

Чеченарчу Жарадатан ладуг1у йиш.

 

Нанас ца йина, хьоме сан йиша,

тахана яц хьо, ладуг1у йиш хьан

ехаш ю тхоьца, кхолламаш буьйцуш,

ас и д1аязйо хьаьрк а ца хуьйцуш,

пондаро сайга буьйццучу маттахь:

«Ганза х1ун дисна дуьненчохь вайна,

кхелхина маса, масане вайна?

Маса бала дог1анах билхина,

маса нана к1антана йилхина?

Дицлур дуй вайна лелийнарг дайша,

пондаре ладуг1уш, аш ойла ейша,

орамца ийзош, лаьмнех а баьхна,

уьш мичахь лелла, уьш мичахь баьхна,

я мичахь белла, еса хьан дешна,

мичахь ду церан ц1е йоцу кешнаш?..

Ткъа цара лайнарг, вай а ца лайна,

селхана уьш бовш вай а ца дайна,

наноша дале к1айн дуьне охьа,

кийчча ца хилла дегнаш вайн доха?

Паччахьаш гиний, акхаройл дера,

мила вайх ваьлла къизаллех церан?

Вай хьан ца лайна Сибаре сийна,

молханах богу, т1ом хьан ца зийна?

Чарташ ца гина кешнийх бухдаьхна,

кешнаш ца гина герзашца аьхна?

мажделла 1охку декъий ца гина,

наной, аш бераш дан стенна дина?!

Ас мича билла шун деган 1овжам,

х1ун г1ортор лаха шуна т1етовжа?

Х1ор а д1авуллуш лозучу иэсе,

дагахь сайн доьшу царна т1ехь еса…

 

---------------------------------------------------------------

Х1оразза дог1уш доьхначул доьхнарг,

ирс олург хилла-кх вайна ца доьг1нарг –

доьдаш ца гинарг, ца гинарг дог1уш,

вайх д1алачкъийнарг тоьхна исс дог1а…

------------------------------------------------------------------

 

 

Юртахошка

 

Дог1у вай дуьненчу йоццача ханна -

цхьа а ца язвина х1оккхузахь саца,

цхьаъ хьалха, цхьаъ т1аьхьа, раг1 лаьтташ санна,

абаде кхоьхьу вайн барамо цхьацца.

 

Сан раг1 а кхочур ю цунна т1е вилла,

хир ду и дагахь а доццуча дийнахь,

виллича, лерехь шун къора аз хилла,

вехар ву Даймехкан лаьттах д1аийна.

 

Дита дац сан шуна делха я дека,

дешиххий, детиххий дуьззина сахь а,

цхьа илли дуьсур ду сох шуна деккъа -

сайн сина т1ера ас деккхина саг1а.

 

Нуьречу з1аьнарша буьйса д1а хьашча,

1уьйренца б1аьртухуш шаьш Чармойн-ломе,

арцаца бекаш цхьа къоркхокха хезча,

со дагалацалаш, юртахой хьоме…

 

------------------------------------------------------------------------

???

Сан хаьдда аз дахьаш бог1у хир кхокха,

шух ала цхьа илли дара сан лелош -

алаза дисира, хиларна доккха,

йоцача оьмаран ца тоьъна денош…

-----------------------------------------------------------------------

 

 

88888

 

Тахана гатло, селхана дийлинарг,

чомах ца 1ебаш ирсан кад мийлинарг.

 

Дагалецамаш,

дагалецамаш,

са д1алоьцу аш -

д1а ца хоьцу аш.

 

Уьдура седа стигланца алу хьош,

хетара яздеш безамах ала дош.

Дуьйцура даго дагара вукхуьнга,

дагара дуьйцуш долура 1уьйкъанга.

 

Дега1овжамаш,

дега1овжамаш,

дахьац орца аш -

кийрахь моьрцу аш.

 

 

Сийначу х1ордах кхета д1а хьадда, ахк,

хьан ма йишхаьлла - мукъамаш хаьдда хьан,

доьлура хьо а к1аж уьхуш, сар-сарахь,

эшарш ца кхачош, бешарчу зарзарах.

 

Дагалецамаш,

дагалецамаш,

са д1алоьцу аш -

д1а ца хоьцу аш.

 

Беттаса дайна, стигал ю кхоьлана,

хьуна т1е те1а боданан оьланаш –

кор не1 а доцуш йоьттина г1аланаш,

уьш бу гулбелла хьан дагахьбалламаш.

 

Дагахьбалламаш,

дега1ийжамаш,

дагалецамаш,

са д1алоьцу аш,

д1а ца хоьцу аш.

 

Хьовзахьа, зама, хьо юханехьа цкъа,

дехарех дехар цхъаъ кхочуш дехьа сан.

хьуна х1ун дара юха яр селхане,

йолчура ластош гена д1а тахане!

 

Беттаса олла, селхана хиллачу,

ахкана - йиш ло, тахана г1ийлачу,

сайна цхьаъ доьху – кхеле хьан дуьллу и:

безам схьа лохьа – цхьаъ бен ца хуьлу и!

------------------------------------------------------------------

 

 

Полланан т1емаш санна, ма дайделла, нана, хьан куьйгаш. (постарела, иссохли)

 

Даге хатта вайн, биц а ма бе вайн,

шийла шад логехь 1ийна вешан дай.

 

 

 

888888

Дов а ца ди, топ а ца туьхи,

кхиале со орца ала,

хьан б1аьргаш чохь аз доцуш юьйхи,

сан ирсан ангалин г1ала.

 

Сайна орцах хьедира со-м ткъа -

дуьне хаьдча кийрахь доха,

амма ши дош аьлла ахь сонта,

сацийра волччохь сатоха…

 

Ши ахь хилла, к1айн дуьне хаьрца,

седарчий чуийги даьгна,

бутт а буьжи чим хилла цаьрца,

шелонца сан дог а аьгна…

 

Дов дац динарг - кхеле и дилла,

беламна нахала вала,

доггах йоттарх лаьтташ ца хилла,

безамо ца латто г1ала.

 

Цхьамма-м 1алам шен метта дуьллу:

седарчий, беттан к1айн текх а.

цхьа сан г1ала йолччохь ша 1уьллу,

шийлачу гаьргашка текхна.

 

Бутт я седа бац баьгнарг тховса,

ломан берд цара ца аьгна,

кийра беллий, суна чу хьовса -

сан дог даьгна, сан дог даьгна!

 

 

***

 

Цхьа мохк бу, боху, Къилбехьа,

сийначу х1ордан хил дехьа.

Мокхазан исс лам баьккхича,

баьццара исс хьун яьккхича,

дин белахь махал маса хьан,

седа-нур делахь лаца хьан,

некъ хьеха хьайна стиглара,

кхочур ву, боху, цига д1а…

Шовданаш ду-тов бухдуьйлуш,

адамаш ду-тов уьш муьйлуш,

стом мерза бу-тов, моз санна,

кхевдина баккха массарна.

Латта ду, боху, беркате,

муьлхха а сурсат, ялта ден…

б1аьстенца гота - б1ал боккхуш…

гуьйренца ловзар – бал боккхуш…

буьйцу мотт - нанас биццинарг,

ахь нехан махкахь бицбинарг…

 

***

 

Тахана гатло, селхана дийлинарг,

чомах ца 1ебаш ирсан кад мийлинарг.

 

Дагалецамаш,

дагалецамаш,

са д1алоьцу аш -

д1а ца хоьцу аш.

 

Уьдура седа стигланца алу хьош,

хетара яздеш безамах ала дош.

Дуьйцура даго дагара вукхуьнга,

дагара дуьйцуш долура 1уьйкъанга.

 

Дега1овжамаш,

дега1овжамаш,

дахьац орца аш -

кийрахь моьрцу аш.

 

 

Сийначу х1ордах кхета д1а хьадда, ахк,

хьан ма йишхаьлла - мукъамаш хаьдда хьан,

доьлура хьо а к1аж уьхуш, сар-сарахь,

эшарш ца кхачош, бешарчу зарзарах.

 

Дагалецамаш,

дагалецамаш,

са д1алоьцу аш -

д1а ца хоьцу аш.

 

Беттаса дайна, стигал ю кхоьлана,

хьуна т1е те1а боданан оьланаш –

кор не1 а доцуш йоьттина г1аланаш,

уьш бу гулбелла хьан дагахьбалламаш.

 

Дагахьбалламаш,

дега1ийжамаш,

дагалецамаш,

са д1алоьцу аш,

д1а ца хоьцу аш.

 

Хьовзахьа, зама, хьо юханехьа цкъа,

дехарех дехар цхъаъ кхочуш дехьа сан.

хьуна х1ун дара юха яр селхане,

яр санна, ластош гена д1а тахане!

Беттаса олла, селхана хиллачу,

ахкана - йиш ло, тахана г1ийлачу,

сайна цхьаъ доьху – кхеле хьан дуьллу и:

безам схьа лохьа – цхьаъ бен ца хуьлу и!

------------------------------------------------------------------

 

 

 

Юртахошка

 

Дог1у вай дуьненчу йоццача ханна -

цхьа а ца язвина х1оккхузахь саца,

цхьаъ хьалха, цхьаъ т1аьхьа, раг1 лаьтташ санна,

абаде кхоьхьу вайн барамо цхьацца.

 

Сан раг1 а кхочур ю цунна т1е вилла,

хир ду и дагахь а доццуча дийнахь,

виллича, лерехь шун къора аз хилла,

вехар ву Даймехкан лаьттах д1аийна.

 

Дита дац сан шуна делха я дека,

дешиххий, детиххий дуьззина сахь а,

цхьа илли дуьсур ду сох шуна деккъа -

сайн сина т1ера ас деккхина саг1а.

 

Нуьречу з1аьнарша буьйса д1а хьашча,

1уьйренца б1аьртухуш шаьш Чармойн-ломе,

арцаца бекаш цхьа къоркхокха хезча,

со дагалацалаш, юртахой хьоме…

 

 

 

Сан хаьдда аз дахьаш бог1у хир кхокха,

шух ала цхьа илли дара сан лелош -

алаза дисира, хиларна доккха,

йоцача оьмаран ца тоьъна денош…

 

н царах ала ас хьехнарг суо вехаш -

дуккха а, дуккха а сан шерийл деха…

 

 

 

 

 

 

 

йоццачу

вехаш суо хьехнарг ас шун ц1арах ала,

 

 

 

Дара и кийра д1абуьззина доккха

дац-те цуо 1уьйренца олург -

кийрахь сайн лелийнарг шун ц1арах ала

олург цуо арцаца сан илли дац-те -

Мича даха хьо, са мел тийсинарг,

Хьан, муха цести хьо, цхьацца кийсиг еш,

??????????????????????????????

 

Сурт санна, олла беттаса шен метта,

безам сайн билла суна чу синметта.

 

 

Таханех ехьа яхана селхане

беттаса дайна 1аьржачу боданехь

сийсара канахь ахк мелла беттаса

оьлушсийсара дара к1айн кхетта беттаса

 

ера седарчийх къарзъелла,

хьайна т1е керчаш хета уьш язъелла.

 

 

88888

 

Нана елла хьан, ненан мотт, тахана,

тезет а латтац оцу бохамехь,

 

хьо безнарш, бийцинарш, гена д1а бахана.

Хьуо боцуш мегачу къоман мотт хуьлучул,

наха ца йоьшучу киншкаш т1ехь 1уьллучул,

кибирчиг хилар а са яра хьуна, мотт -

къуьйсуш хир яра хьо г1аланаш ирх йотта.

Ахча хьо хилча а дийр дара наха сий –

къуьйсур дара 1енош вовшийн мела ц1ий.

 

ма къуьйсур яра хьо, нохчашаг1аланаш йотта.

ачийтур а бацара хьо соьга.

Деши хилча, ненан мотт, хьо –

ма къуьйссур дара мелчу ц1ийца,

 

Деши делара, ненан мотт, хьо -

 

 

 

муо ца боьрзачу

 

 

 

Луьста дохк язъелла к1алдмарзах,

цунна к1ел ахк тийжа алмазах,

са дуу ийзадеш бухдаккха

 

 

 

Селхана дийлина, к1аж а дахана,

алмазах тийжа тог1ичохь тахана.

 

 

 

 

шун ц1арахСо хила мегий и-м, са а гатделла,

шуьгара хьал хаан веана кхуза,

тог1ерчу хьостанан канахь хи мелла,

юха а д1аваха йолччу сайн х1усам…

 

***

 

Цхьа мохк бу, боху, Къилбехьа,

сийначу х1ордан хил дехьа.

Мокхазан исс лам баьккхича,

баьццара исс хьун яьккхича,

дин белахь махал маса хьан,

седа-нур делахь лаца хьан,

некъ хьеха хьайна стиглара,

кхочур ву, боху, цига д1а…

Шовданаш ду-тов бухдуьйлуш,

адамаш ду-тов уьш муьйлуш,

стом мерза бу-тов, моз санна,

кхевдина баккха массарна.

Латта ду, боху, беркате,

муьлхха а сурсат, ялта ден…

б1аьстенца гота - б1ал боккхуш…

гуьйренца ловзар – бал боккхуш…

буьйцу мотт - нанас биццинарг,

ахь нехан махкахь бицбинарг…

------------------------------------------------

 

 

масачу динахь хилча хьо,

кхаа шарахь некъ бича,

к1айн седа ларбеш стиглара,

 

 

 

боьдаш некъ бац, боху, цига,

оцу новкъа хьо т1е вига.

 

Ис лам баккхарх, ис хьун яккхарх,

цу т1е яккхарх эзар чаккхар,

шуьйра, деха т1еш тахкарх ахь,

кхачац т1е оцу махкана.

 

дин хиларх маса, мох санна

улле а х1ун вац оцу махкана

 

маса дин хиларх хьан т1е хаан,

кхочор вац хьо, аьттехьа а!

 

 

 

шовданаш бухдуьйлуш, ламьнаша малх ьоьлуш, 1аьжаш бу боху шайн шайн чомехь, хи а ду боху моз санна, дог1а дашо дог1а боху, мох дато хуьлу боху, сийна ю боху стигал, седарчий даккхий ду боху цигахь латта ду боху беркате, ялта ду боху эвсара…

 

888888888

 

Нанас дена ви хьо –кхии…

стенах кхийти хьо, х1ун хии?

Дии дуьне ахь я хьийши,

даан-малан хьаьнца хийжи?

Хьанал вехи, къарам вехи,

къинош летош денна неха?

Х1ун йи д1а ахь, латта аьхна?

Кхиин ялта каьнаш даьхна?

Муха, хьаьнца, стенца эри?

Воккха вийн ткъа хьо хьайн берийх?

Беркат дели, зулам дели

Хьох наханаХ1ун мелидииХ1ун йи-эри

тоьхначу зилал т1ех ца ваьлла цхьа а

Оьмар шен мел хир ю цхьанна а хаац

888888888888

 

тоьхначу зилал т1ех вайх мила ваьлла?

 

 

8888888888888888888888

 

 

1уьйренца, суьйренца екаеш тог1и

г1аттаъеш набкхетта тог1ий,

бекаш цхьа къоркхокха хезча шайн лерехь

 

тог1ечохьламанца къоркхокха бекаш

 

888888

Хаам а ца беш хьоь, хир ду и аьлла

тилоран тай санна, хедар ду дахар,

виц лу-уш д1а вицлур ву дагара ваьлла,

ц1е йоккхуш, ца йоккхуш пхьоьханах наха.

 

 

 

Шовданца духдуьйлуш, малхаца кхеташ,

дог1анан беркатца лаьмнаш т1е доьлхуш

йочанехь къина шун дог1анца доьлхуш,

серлон т1е полланах кийра шун леташ, (дека, декъа,

дехар ду илли сан

 

88888

 

Яздели суна а лаьмнашна юстах,

Дай-наной ца лелла аренаш юстар…

 

 

***

Товх1 аьлла, яьха бардал1аьзаш,

т1аьхьа йоьлуш б1аьсте а хезаш…

 

 

 

8888

Ц1е ю хи моьлуш,

хи ду ц1е моьлуш,

герзаш дохделла -

декъий шелделла…

Лоь1уш ду дуьне,

раг1у ша санна,

сел доккха хилларг

гатделла цхьанна,

охьакхоьссина

тховт1ера малх а,

ченалахь яйна

седарчийн чалх а…

Ала ма элира,

баха ма бехира,

дог1ар ду х1ара

йовмал эхара!

Къор1ан ца дийшира,

Инжил ца дийшира…

теша ца тийшира!..

 

***

 

Тахана динарг – кхана дуьхьалдолу:

Сихвалар – юьхь1аьржо, собар - юьхьк1ола.

 

***

Зударий, вайна ма-хаъара, тайп-тайпана хуьлу,

цхьаъ сатасале г1отту, важа делккъалц юьжий 1уьллу.

Цхьаъ хуьлу, олуш ма-хиллара, «ког тоьхча хи а доккхуш»,

вукхо, хи т1е яхача каг а йой, к1удалах а воккху.

 

***

«Дика зуда т1улган экъан т1ехь а ехар ю», олу наха...

вукхо, къийвина, кхачор ву т1улган экъан т1ехь ваха.

 

 

Г1аьзот – битва на арабском. Г1ази – ветеран, участник битвы.

 

Т1улга экъан т1ехь а ехар йолуш ю иза

 

Хантинг – покачивание из стороны в сторону, это английское – то есть латинское, и сравните чеченское Хент1иг – хромающий, то есть переваливающийся из стороны в сторону????????

 

 

88888888888888888888888888888

 

Ойланаш ламьнашца лела хьош,

Даймахках алий вай, к1ентий, дош!

 

Хьанна а лаьа кху дуьненчохь хьевала,

 

 

хьевала лаьа кху дуьненчохь хьанна а,

амма, воьдуш дохковолу-кх шен кхуьза варна а

 

ий воьда-кх шен хьеваларна

 

 

88888888888888888

Вижча тховса со,

г1ан лоьлахь буьйса суна,

Ахьмад-хьаьжин маьждиге,

гатлун са дигий

Джама1атехь ламаз дан…

 

 

 

8888888

 

Воккханиг д1аваьлча бен ца хаьа воккхачун мах,

д1абовлале хиъча, сов бехар бара баккхий нах.

 

 

8888888888888

 

Дас аьлларг дечунна диканиг олу,

дукха луьйчу баганна кхин олу,

амма ойлайича ишттачу хьолан,

бага а ю шен дас боххург деш.

 

вайн н к«не1алт хьан баганна» аларан яц вайн чот а,

1ама-м воро кху дахаро, 1емина валлуьйеу оцу ваханарг юха ца вог1учу махке д1авахийту-кх, х1уна 1еминарг эрна а довш

 

 

Для Дауда ФЕ. 1аьржанна а, к1айнна а

( Цхьа) Делан балийца

 

***

 

Илланча велахь суо –

ву лаьмнийн илланча,

некхан ваз деллина

Горга-лам билла чу,

винехь а нанас суо –

вакхийна ломо,

дена сайн винехь а –

кхиийна къомо.

Багахь Мотт белахь сайн –

бу иза нохчин мотт,

кийрахь дог делахь сайн –

ду иза нохчийн дог.

Миччахь а йилларх сайн

дег1ан чарх лахьтийчу,

к1айн леча хилла шех,

са г1ур ду Нохчийчу!

 

 

Ворхх1е да хиллехь сайн – ворхх1е а виллина

Даймехкан лаьттан бовхачу кийра д1а

 

Ворхх1е да велахь сайн – ворхх1е а ваьхна,

лаьмнийх йист хуттуш, ирзеш а даьхна.

88888888888888888888888888888888888888

 

Даймахкана оьшуш ца хиллера вай,

дуьне деса ца дита кхоьллинера-те?

Махо яьхьна чан санна, вай муха дай,

Дай махка некъ а боцуш кхача зерате?

 

8888888888888888888888888888888888

Х1ун диса, дахар, хьан суна т1ехь даза,

дагахьбалла-м ца биса-те хьан,

даза мел дисинарг катоххий дехьа,

ас дош ло хьуна шек а ца вала

 

Мича яй хьо байтан шовкъ -

сан сих лиэтта алу хьан,

эзар шарал хета сов,

ахь со цхьана тесна хан?

Накха ц1арах багоц ахь -

кийрахь лоькху шийла мох,

вац хьо аьлла винчу ц1ахь,

къаьста-те хьан йовхо сох?

Ца хилча винчу ц1ахь а,

иштта д1атесча ахь а,

диса х1ун дуьсу т1аккха,

х1ара еха буьйса такха?

Илли дайна дег1ан чарх, –

алу йоцу шийла кхерч,

ахь кхин ц1ий мел идадарх,

дийр дац, дог, ас хьуна геч!

8888888888888888

Тиларчу воьжна-те, даккха дац жайна,

ойлано хьйзаво, шад беш са лоцу:

х1ума ца дисна хьан, цхьа Даймохк боцург,

иза а цхьа буо ду, хьо ван а вайна.

 

Ага ца хилла хьан, бералла цуьнца,

Казахстан-Сибаре – жималлин метта,

берзанчу когаш к1ел детта ло летта,

ненан некхан метта цхьа рожан цинц а…

 

Дахаран дийнахь цкъа самалха даьлла,

самалха даларх хьайн самукъадаьлла,

х1ун гина, х1ун диъ г1ур ву хьо кхана,

ваьхна кху дуьненчохь, п1елг санна, цхьана?

Миска хир, беркъа а,цхьана а -

шуна вац несалахь цхьанна а.

Дуьра хир берам сан, сискал хир екъа,

амма вац, цхьа дика, шун шуьнан декъахь.

 

Ледаш хир лапханан тхов сан,

х1окху луо дог1учу тховса,

шийла хир сан пешан товха,

шуьгахь хир ц1е санна йовха,

силане попан хен чуьйхьа а баьлла -

вог1ур вац со шун чу вохвала аьлла.

,

Дика дац сан шуьца, вон а дац,

гергарло ду ала - х1уо а дац.

Шун харжам - шуьниг бу, со вита сайна,

дакъа дац суна шун х1уманан, шайна.

Шу даха ког хецций – хьоладай хилий,

Сан бахам – даггара Даймахках илли.

8888888888888888

Тиларчу воьжна-те, даккха дац жайна,

ойлано хьйзаво, шад беш са лоцу:

х1ума ца дисна хьан, цхьа Даймохк боцург,

иза а цхьа буо ду, хьо ван а вайна.

 

Ага ца хилла хьан, бералла цуьнца,

Казахстан, Сибаре – жималлин метта,

берзанчу когаш к1ел детта ло летта,

ненан некхан метта цхьа рожан цинц а…

 

Дахаран дийнахь цкъа самалха даьлла,

самалха даларх хьайн самукъадаьлла,

х1ун гина, х1ун диъ г1ур ву хьо кхана,

ваьхна кху дуьненчохь, п1елг санна, цхьана?

 

88888888888888

Кортош ду шортта куй тилла,

яьссалаш – цкъа дегнаш хиллачохь.

Куйнаш дар дикка са хилла,

хуьлучул тахана илланча…

1уьйранна г1аьттина сарралц

дина дац мискъала заррат,

даха де 1ожалла кхайкха,

говр санна, д1ахьадда яйдакх…

йог1ур ю буьйса хьо хьеша,

садаан, керчо, мотт ма-ббу,

попан ц1е йогур яц пешахь,

г1ан охьа кхетар яц наб а.

кхане а, хир яц – цхьа чо а -

кху дийнал башха ю ала,

дисинехь хьан эзар шо а -

х1ара де хуьйцур дац цара...

махкахь шен, ц1ахь воцу де,

ма дайла цхьанна а т1е…

 

888

Адамалла яйича, муьлххачун цхьанна -

ворх1 миллиард юьхь1аьржа ву вайх - массо а -

вайн дуьххьара да волу Адам а цхьана…

шен т1аьхьенах жопдала деза цуо а.

 

 

 

Хьадис:

Ох1ла воцчу стагана 1илма 1амор дезчу т1улгийх дан а дина хьакхий коча туьтеш охкар санна ду.

 

Къематан де дале шен умматана юкъахь доккхий питанаш даьржар ду, 1аьржачу буьйсанан дакъош санна кхераме хир ду и питанаш, стаг сахиланге бусулба волуш валахь сарале иманах вухур ву и, сарале бусулба валахь сахилале бусулба волчура воьхна хи рву и. И питанаш даьлча хиъна 1ашверг ирах волчул тоьлаш хир рву, вола велла воьдург ведда воьдучул г1оле хир ву, делахь шайн 1ад кагде, пхенаш а кегде, тарраш т1улгаш т1е детта (т1ом ма бе бохург ду иза) шайх цхьана ц1ачу и питана кхачахь адаман шина к1антах диках волчух хилалш, веллачух хилалаш вуьйчийх ца хуьлуш.

 

Хьадис Абу Дауд.

 

Хьадис: Кхин къамнаш дог1ур ду шу къардан. Даа-мала шуьне кхайкхуш санна, шу шайн дола даха уьш вововшах детталун хан уллехь ю шуна.

 

Сказал пророк (1. с. в.):

Придут другие народы покорить вас. Близко время, когда, как приглашенные на пир, они соберутся пойти на вас.

И спросил его один из присутствующих:

- Они придут покорить нас из-за того, что в тот день нас будет мало?

- Нет, в тот день вас будет больше их. Но вы будете в тот день ничтожны, как мусор, что нанесен потоками ливня. Аллах через сердца врагов ваших вселит в вас страх и возникнет слабость в ваших сердцах, - ответил пророк.

Опять спросил тот:

- О посланник Аллаха, какую слабость, они вселят в нас?

- Это будет слабость страха смерти и любви к жизни, - ответил пророк (1. с. в).

 

шка кхайкхуш ду уьши къаьмнаш шу дола даха уьш вовшахкхета болу хан гергахь ю шуна

Шен умматах нийса некъ ца гойту болчу имамийх кхоьру ша.

Я боюсь за имамов

вовшахшка на нах санна гуллвовшашка кхайкха бийр бу цараа адам санна, уьш шу доладаха бог1у хан уллехь ю.

 

 

гуллур бу шу дола даха уьш бахкаран зама гена яц шуна. т1Х1ума яа

 

1уьйранна н1оттуш бусулба динера араваьлла хир ву. Буьйсанна кафир волуш вижинарг 1уьйранна бусулба хилла а г1оттур ву.

адамна юкъа питана даьржар ду

 

Буьйсано хьоьшур ву керчош,

Шен къомана а, махкана а юьстах нисвеллачо, д1о ц1ахь вехачочал ойланаш совйо. Оьшу цунна и ойланаш, цара а латтадо хир цуьнан кийрахь иза шен махкаца а, къомаца воьзна мел дерг. Цхьацца ойланаш еш 1аш, вайн къоман литература кхиарах, цуьнан таханлерчу х1оттаман ойла а йог1е коьрте. Цкъа дуккха а хи шена чуьра схьаэцча, буххелц лахло шовда. Лакъа доллу-те олий а хета. Юха х1утту-уш шен бараме х1утту цуьнан хи. И шовда санна, хета поэт а. Хиэ шовда санна, иллино буьзна хуьлу цуьнан кийра. Цхьа дош а язделла дац оцу иллин, амма хаало цунна и шен кийрахь. Юха, чамехь хи санна, дашна т1аьхьа дош доккхуш, схьаоьцу цуо иза шен кийрара. К1ад а ло иза - ша шега ладоьг1ча - 1оьвдина х1ума санна хета чохь а, т1ехь а шен дег1. Кхин кхууьр а дуй-те шен кийрахь илли, лакъам ца лекъи-те шен кийра олий а хета. Дег1а т1ум худало цуьнан, эзарнаш дешнаш юкъара, шен даго хьоху дош лохуш. Кхаъ бу цунна и дош карор, дуьненчохь мел долчу йозанна юкъахь боцу мог1а шен кийрара оцу дуьненчу балар. Лекъар бац цуьнан кийра, шовда санна, юха а буьзур бу иза иллех. Хала къа ду поэто хьоьгург, бердах варзап етташ т1улг баккха х1оттийначу тутмакхо хьоьгу къа а дуй хьовха цул доккха къахьегар, цуо санна са дагош, кийра бакъош. Иштта кхоллинчу иллин кхао, цуьнах воккхаверо токхо луш и кийра хьостуш ца хилча, ваьгна д1а вер вара иза. Вала а ваьлла хийла поэт кийра баьгна д1а.

Доккха х1ума ду адаман мотт, мах бац цуьнан, х1ума дац, цуьнга кхочу аьлла, цуьнца дуста. Дала-м до вай цхьацца дустарш, амма уьш синхамийн дустарш ду, ма-дарра аьлча, адаман маттан сийлаллина аьттехьа а ца дог1у уьш. Оцу маттаца болх беш ву поэт. Цхьа а говзанча вац, цунна санна мотт, цуьнан чам, бос хаалуш, х1ора дош узуш терза ду цуьнан дагца диллина. Бриллианташ дечу пхаьрана санна, даго хьоьху цунна и дош мича, муьлхарчунна улле диллича къаьгар ду, муьлха серло тухур ю цуо ша доьшуш волчун деган б1аьрсе. Амма и серло кхолла, и луш долу дош каро, и дош оза кийрахь шен терза каро къахьега деза. Хьацар долу къа дац цуо хьега дезарг, дег1ан массо меженехь, пхенехь, оцу пхенашкахь уьдуче ц1ийхь ша тайпа хорша латтон къа ду. Похьма делла поэтана и къа хьега, и ду оцу новкъа и веккхинарг. Амма, г1ийла дуьсур ду къа ца хьоьгу похьма. Спортсмено шен дег1аца ян тренировка санна, гуттар а тренировка еш хила веза поэт шен похьманца. Вдохновение олуш бу поэтан цхьа деган х1оттам, вайн маттахь шовкъ ала а мегар хир ду цуьнах. И шовкъ а йог1ур яц къахьоьгуш ца хилча, еача доккха х1ума а дийр дац цуо, доккха къа ца хьегча. Шен башхаллаш йолуш бу вайн, нохчийн, мотт. Дукха дешнаш ду вайн маттахь деха аз (ударени) доцуш, и долчохь, гуттар а хьалхарчу дешедекъехь хуьлу иза. Тахана а х1оьттина баьлла бац вайн литературни олу мотт. Дукха халонаш ю цуьнца болх беш волчу поэтана. Къаьсттина дукха хуьлу уьш къона поэт шен кхолларан новкъа волуш. Шен ненан мотт белахь а, зеделлерг дукха дац цуьнан волалуш, х1инца а ца йоьвзина цунна шен ненан меттан хазна, цуьнан къайленаш. Летта бухура доккху деши санна, к1оргехь ю уьш, къахьега деза царна т1екхачан. Хета хетарг д1а а яздина, иштта мегар ду аьлла буьйдо-о долчу мог1анийх цуо тоам бах, кхочур а вац шен меттан къайлене, г1еллур ду цуьнан похьма… доьвр ду. К1адо яро шайн похьма г1елдинарш дикка бу вайн.

Шен хенахь ца кхеттехь а, цхьа х1уманах кхетта суо аьлла хета суна. Кхолларехь хаза нехан санна, къахега дезарх кхетта со ала г1ерта со

 

 

Дукха баккхийчу яздархошна зеделла шайн кхолларехь, баьхна

 

хоршанушцуо муьлха серло лур юорешанцунна санна оцу меттан дош карор

 

888

де хилча – малхах хьан, буса – хьан баттах,

дагаволуш малхах, дагаволуш баттах

вог1уш а, воьдуш а, х1уьтту хьо хьалха.

тардан а г1иртина сайн ненан маттахь.

 

Даггара йоцург ша хьаьрк а яц цуьнца,

х1ора дош хьомечу хьан лаьттан цинцах,

тардан а г1иртина ненан сайн маттахь,

шовданийн мукъамийх, малхах хьан, баттах,

язбелла суна чохь цуьнан к1айн мог1а…

 

88888888

 

Шениг ю дахаран йозанан абат –

Аббаделц язделла язделларг,

юха мел яздарх а, нислур дац г1алат.

 

Кога шен туьйдина ша бина к1айн к1архаш,

 

Нохчийчу йоьдуш го стигланца яйн марха,

 

гур яц-те хьуна и цуьнга со хатта,

 

дас-нанас бийцинчу нохчийн вайн маттахь.

 

Лаьмнаш т1ехь сецна хьан, эр дац-те хьоьга цуо,

 

генарчу геналлехь хьо ган мел хьоьгу со -

 

ирзешка вийла хьан, лаьмнашкахь лела,

 

сан ага техкийна хьо йолу дела.

 

Ворх1е да вахана кийрахь хьан кхиъна ( часто встречается у многих поэтов – Д.Б.),

 

1ожалла кхаччалц шайн хьан накха биъна (ещё чаще встречается у многих авторов данное выражение, думаю, что от этого стало немножко банальным ля слуха читателя),

 

х1ордан хиэ хен (сравнение кажется громоздким, куда привычнее – чемхалг) санна, юьстах а тесна,

 

сан кхоллам ца винчу кху махкахь сецна.

 

Мел гена боьжнехь а, баьллехь а ц1ера,

 

цхьа вета бара со хьан г1овтал т1ера,

 

хьан лаьмнийн йозанан яро со хьаьрк а,

 

хьан иллин мог1анехь хила дог хаьгга...

 

Хан мел ю хаац сайн кхин д1а а юста,

 

виссахь а, лахь а со тахана-кхана,

 

ахь со ма тассалахь хьайн дагна юьстах,

 

и ду сан, Даймохк, хьо весетехь ала.

 

 

 

 

***

 

Нохчийчоь,

 

хьо йоцчу геналлехь дог долу экам,

 

хьох ваьлла лелар сайн коьрте а дог1ий,

 

орцанна кхочий хьан къоркхокха бека,

 

т1емаш т1ехь айвой шен вуьллу хьан тог1е.

 

 

 

 

Х1аваъ хьан худуш шех лаьтта дег1 дехха,

 

б1аьргбелла ца даьхьа – г1ан дарна кхоьру -

 

юха а карорна кху махкахь нехан -

 

хьан малх ца кхетачу 1аьржачу боьрахь.

 

Зезаг дац кхузара Даймехкан зезаг,

 

мархаш а нехан ю, дог1а кхин оьгу,

 

нанас ца бийцина мотт бийца деза -

 

хьан маттахь ладог1а мила ву хьоьга?

 

 

 

 

Т1ейог1у буьйса яц наб кхетан аьлла,

 

1уьйре а йог1ур яц хьуна малх кхетта,

 

де-буьйса ца къесташ тахане ваьлла,

 

цкъа вижа сатесна Даймахкан метта.

 

 

 

 

Сийна бай баржийна, т1етесна стигал,

 

ког хецца вижина, самалха дала,

 

ц1а вига, кхоллам со… тахана вига,

 

1уьйренца г1оттуш суо, ц1ахь самавала!..

 

 

 

 

****

 

Нохчийчоь,

 

Тоькхуш кху дахаран г1уданаш, кхелаш,

 

лаамза хьох ваьлла, сабаьрза лелаш,

 

цхьа илли язделла суна чохь хьуна,

 

мела 1а хаало цуьнца хьан х1онан.

 

Х1ора дош ду цуьнан хьан лаьттан цинцан,

 

хьо йолчу леста са гуттар а цуьнца.

 

Сан син буй бу цуьнца, хьо хьоьсту малх а,

 

ц1а кхойкхуш хиэза цуо - хьо лаьтта хьалха.

 

Малхах цхьа ц1ен хьаса, к1айн хьаса баттах

 

боккхуш и дуьйцина ненан сайн маттахь,

 

генара кхойкхуш, дагаваьлла хьох а -

 

кхеле хьан биллина массо а мог1а…

 

Хийлачу х1уман т1е хено чан юьллу,

 

хийла каш хьенан ду ца хууш 1уьллу,

 

сайниг а доккхур ду, шен де т1екхаьчча,

 

***

 

 

 

 

Нохчийчоь,

кога шен туьйдина ша бина к1айн к1архаш,

 

хьо йолчу йоьдуш го стигланца яйн марха,

 

гур яц-те хьуна и цуьнга со хатта,

 

дас-нанас бийцинчу нохчийн вайн маттахь.

 

Лаьмнаш т1ехь сецна хьан, эр дац-те хьоьга цуо,

 

генарчу геналлехь хьо ган мел хьоьгу со -

 

ирзешка вийла хьан, лаьмнашкахь лела,

 

сан ага техкийна хьо йолудела

г1енахь го ирзехь тхьайн хьуьнан кхор лестош,

эгначу кхорех ношбоьлларг къестош

 

8888888888

Тахана дайн чартийн аз хиэза цхьана,

мичахь ву хоьттуш хьо, юьхьйоху цара,

 

 

дагавуьйлуш малхах,малхах дагавуьйшолушде хилча хьан малхах,

 

хьомечу хьан лаьттанх1ора дош х1ора дош

 

Нохчийчоь, хьуна к1айн б1ов ютту бохуш,

г1ишлена бердах схьа боккху т1улг санна,

дагах сайн, йотта и, дешнаш а дохуш,

веллина хьуна сомог1ане нисдеш уьш, улле цхьаъ цхьанна.

 

88888888

 

Шен дог хуьлийла х1оранна:

1аьржа делахь – 1аьржа,

К1айн делахь – к1айн888888

 

888888

 

 

 

Идош суо г1уданна тоьхначу некъо,

Са мел гатделла ца хаьа цхьанна а,

 

олу дош гуттар а хьох лаьцна аьлла,

хьан х1уоне сатуьйсуш хьег1ачу некхо

1ийжавеш, вагавеш тахане ваьлла.

 

Цхьаъ хуьлу нана-да, Даймохк цхьаъ хуьлу,

кхин долчун чот а яц дагардан, х1ета,

ца г1отту хьуна со х1ора сахуьлуш,

хьо дагахь боцуш сайн, буса набкхетта.

 

Язвина велахь а суо генахь лела,

кхузара д1ахьожуш, хьоьга б1аьргбетта,

дог хьоьца ду хьуна, гушверг ву Дела,

хьо гуттар латталахь хьуо йолччу меттахь!

 

***

Нохчийчоь,

Элпах - элп, дашах - дош хуттуш,

дагахь сайн хьуна б1ов юттуш,

лаьмнийн хьан, Теркан аз дина,

ду хьуна илли сан хьуна яздина.

 

Идош суо г1уданна тоьхначу некъо,

олу дош гуттар а хьох лаьцна аьлла,

хьан х1уоне сатуьйсуш хьег1ачу некхо

1ийжавеш, вагавеш тахане ваьлла.

 

Цхьаъ хуьлу нана-да, Даймохк цхьаъ хуьлу,

х1ума дац дуьненчохь цу шинна метта,

ца г1отту хьуна со х1ора сахуьлуш,

 

 

кхин долчун чот а яц дагардан, х1ета,

хьо дагахь боцуш сайн, буса набкхетта.

 

Язвина велахь а суо генахь лела,

кхузара д1ахьожуш, хьоьга б1аьргбетта,

дог хьоьца ду хьуна, гушверг ву Дела,

хьо гуттар латталахь хьуо йолччу меттахь!

 

Дагах муьрг етталуш, сатийсам лета,

кхочур ву бохуш суо хьан мара кхета,

хьаьгна б1аьрг бузо сайн, 1абон сайн кийра,

кхин мел дерг эр вайша цу ирсан дийнахь!..

 

 

элпана улле - элп, дашах - дош хуттуш,

хьовзаво б1агорехь, саамал дойуьй,

 

888888888888

Дуьххьарчу зезагна мерза луш барт,

боккхабоь мела мох – арахь бу март.

 

8888888888888888888

мелачу махо.

Кийрахь са малдеш,

дегадеш балдаш –

дуьххьара барт,

бархх1алг1а март!

бархх1алг1а март!

Са чохь ду са,

куьйгахь ду куьйг

 

888

Стеган дошший, дийриггий шалхадаьлча

 

888888888888888888888888888888888888888888888

дахкарца доьвлла шен, ц1оцкъамаш керчош,

тилла хьан ойланаш шена т1е хьерчош,

орга-лам х1утту г1алартах схьа,

 

8888888888888

 

Шал шийла оьгу т1е лайн чимаш,

мича яй бай-б1аьсте вайшинна?

Юха а, юха а кийрахь сайн хиеза:

«Сил дукха, сил дукха дагна хьо еза!»

 

8888888888888

 

1а хилла-кх вайн б1аьстенан нана!

Йийр ю йо1 нанас тахана-кхана!

Ла а ца делла б1аьсте хезаш

 

Шайн хан кхачийна бардал 1аьзаш,

яха йог1у б1аьстелерехь

 

К1айчу демах дина хьокхамаш,

хета лайн алхийн к1айн окъанаш.

Оцу хьокхамех, ала, масех,

к1айн 1а етташ богу малхбасехь,

б1аьргашна ган а гуш, хьуьллехь,

марг1ал буц къеда цхьанна уллехь.

оьг1азен яха бардал 1аьзаш,

ла ца делла

Оьг1азе хьийзинаСелхана яТахана селханчулДехкаш ду 1а – б1аьстенан нана,

йийр ю йо1 цуо тахана-кхана,

 

Кхочур ву доьзалхо кеста

Йийр йо1

 

1а буг1елаьцна б1аьстенах дахка,

1а баршедеана б1аьстенах дахка,

1алам керла деш, зезагаш дахка,

к1айчу демах дина хьокхамаш,

хета лайн алхийн к1айн окъанаш.

Оцу хьокхамех, ала, масех,

к1айн 1а етташ богу малхбасехь,

б1аьргашна ган а гуш, хьуьллехь,

марг1ал буц къеда царна уллехь.

Дехкаш ду 1а – б1аьстенан нана,

йийр ю йо1 цуо тахана-кхана,

духа беццара коч-мача дина,

дайн куьг тухуш ага кечдина,

берана бог1у, накха охьа,

юллур ю хьоьвхьене охьа.

З1аьнарийн чопанца малх биъна,

когаяхана, хаза кхиъна,

ког ша беккхинчу - зезаг долуш,

дуьхьалкхетча – самукъадолуш,

гилгаш дохуш х1оранна вела,

г1ур ю и дуьне ма-дду лела…

Г1абали юьйхина беццарчу дарин,

шен дийнахь, г1ур ю йо1 аькене маре..!

 

 

марг1ал бецан коч а йина,

агабеццара, кеч а дина,

 

 

 

Малбасенан накха биъна,

Кога яха сиха кхиъна

 

тахана кханаКхана –лама я ц1ака-ц1аста

лайн алхаш юкъ-юкъехь хеда,

цхьаццанхьа марг1ал буц къеда.

Б1аьсте охьаюьллур ю,

Малхбасенан накха оьхьна

 

 

х якха

 

 

 

888

 

 

Мел шортта хиларх а, кхин мел дергХьо дагахь йоцуш са ца дехьна некхо,

Хилла сан кийрахь хьан сискалан токхо

 

 

 

Цхьанна а ца хаьа 1ожаллин къайлеХууш дацмиччахь яккхахь а, цхьа йовхо ю сан:

Даймахко виц вийр вац, мел хиларх юьстах.

 

 

Шовданийн мукъмаш ца 1ебаш мийла.

 

Эрда-те

 

Дахьар дац-теша цуо юха ша йог1уш

 

езара суна хьо, хьуна со везара -

ишттачийн мел доккха ирс хила дезара!

ш гоРеманах новкъа йоьвлла шаьш

 

Генарчу геналлехьМалхбале, малхбузе, буьйса-де

Бус- буса хоьтту ас беттасе

 

 

Юха а юха а гаре хьо

сатуьйсу

 

 

 

Малхах бутт санна, къаста хьо сох,

Абаде дожий ахь безамо хьистина шо?

Малбале хила хьох, малхбузе - сох,

Вовшийн ган йиш йоцуш кху дуьненчохь.

 

 

 

 

8888888888888888888888888888888888888888888

сийсара сахиллац 1ийра,

айса сайн биллина кийра…

лозура…

лозура…

лозура,

 

готтачу хьуна чу хуьйдина тарбина,биллина, боьттина

 

1овжам т1е - 1овжам, да1 т1е - д1а1,

ма буьзна-кх кийра хьо бисттелц!

 

логгелц буьзна хьо кийра,

 

адамна мел хилла не1аьлт,

г1орадевлла пхенаш дардина

мел кхехьа беза хьо, дават1арг.

 

 

 

 

адамна хиллачун не1аьлтах

беза боьтттина, даш санна,

 

мел лело беза хьо, дават1арг,

ахь цхьаммо лан х1унда еза?

дуьненчохь мел долчу къинойх къахь,

маштех эмкал санна, вотта,

 

дерриг а 1ункар чу хаьрцина

 

хьуна чохь д1а1 хилла х1отта,

 

маштех эмкал санна, вотта,

 

 

нарг ирах1отто хьо пхьар а вац,

каравац цхьан а цхьаъ бехкен а,

Бехкениг каравац, хуо воцург,

 

 

 

 

Суна т1ехь - массо а къа, бехк а,

Къаима шен ваша вер а,

 

лаца, вехка вац цхьан а цхьаъ,

 

 

ван а вац кхин бехке цхьа а цхьаъ,

ванн а вацдуьненчохь бехкенигкхин вац

чалтакх валаве, со д1авехка,

Суна т1ехь ду доллу къа, бехк а,

су

 

 

Доллу вонАс дина хиллеХьуна т1е биллина массо бехк,

 

Дахаре марзо а къахьйина,

логан шад хецац хорамо:

«Дуьненчохь доллу вон ахь дина» -

хьйзош хета хуо х1ораммо.

1абел а хьайн куьга ахь вийна,

 

мел хилларг, дерриг, ахь дина,

Дуьне хьаштаг1анах бехдина,

мел лахарх, во дела аьлла,

карош вац цхьа а цхьаъ бехкениг -

 

 

мохк 1уьллу юкъ хилла, чан хилла,

ц1етесарг боллу мохк багабеш,

мел динарг, мел хилларг ахь дина

х1ара дуьне иштта ахь дина,

Ведча а, хьадча а валийтац

 

Маштех эмкал санна вотта.

Дуьнечохь мел долчу къинойх.

 

 

 

Сел харцчу дуьнечохь мел долу вон,

сайн куьга айса дича санна,

 

цхьанна

 

888888888888888888888888888888888888888

 

Сайн къоман дош ду со мел г1ийла делахь а

 

вог1у воьлхуш… шен хиндолчунна воьлху, х1ета,

т1аьхьа буьссурш т1аьхьабелхош шена воьду…

ишттта, абадера дуьйна схьа, вог1уш – воьдуш,

 

шена т1аьхьа белхош

Вайн кху дуьненан къайле леха а оьший-теша,

 

Амал ю кху дуьненан, цхьаъ ойлане иэгош, вукхуьнан догэт1ош,

 

 

Дог1у вай доьлхуш,

Хьоьшучо – хьоьший, дуучо – дууй, юхадоьлха

 

 

ехабелла хьешнарг – хьешна, диънарг - диъна воьдуш хилар лаьттах.

х1ара доьвзина хеташ шайна,

цхьанна даан, цхьанна хьешан,

цхьанна – декхна къаьжана кхета, цхьанна – кхоьлина.

 

 

г1ург хилар

 

Кху дуьненчу дахкар вайнувр вайвай кхуза дог1уш хилар, юха доьхуш хилар…

 

Вайн х1умма а дацЦхьаъ-м карийна – са олуш цхьа х1ума юй вайн кийрахь

888888888888888888888888888888888888888888888888888

 

 

 

чуртан

тоьлларг - тоьлла, эшнарг – эшна,

кешнашкахь лахьахь

пекъарш,

 

 

ойланаш йо шаьш бохуш кхуьнан к1орггера,

цхьаъ, ойла мел йо, цецвуьйлуш, важа – догэт1аш,

 

кхуьнах кхета г1ерташ, дуьйцуш… олуш…

цхьаъ ойлано гор вуьгуш, важауькхуьнан, ойла мел йо, догэт1аш,

 

 

кхуьнах кхета г1ерташцхьаъ дела къайлено гор вуьгуш, важа шен сонталла догэт1аш

 

 

ца кхеташша дерг ду-кх х1ара – Дала иштта кхоьллина,

 

 

ш а ду, мотт саццаза, х1ара кхоьлличахьана,

ца делла вайх цхьанна а, кхоьллинчо х1ара.

88888888888888888888888888888888888888888888888888888888888

башмийн зазанан, к1айн дарцаш хьоькхуш

карзахъяьлла нохчийчохь б1аьсте,

 

 

88888888888888888888888888888888888888888888888888888888

бовхачу мелхан з1анарийн норо,

стиглара д1ахьоькху марханийн хьокхнаш,

 

 

к1оргалле

къоргачу бердах чукхосса,

ластийна кхосса цхьа а ца къастош цхьабосса

 

мА атта хир дара т1аккха,

88888888888888888888888888888888888888888888888888888888

Нохчий маттана саготте ву хьуо олура ахь кест-кеста,

Эшац

Ахь нохчийн маттахь язйина стихаш ешшалц.

цкъа а юха ца дог1учу.

 

 

нуй хьаькхна массо а сона,

арачу нора

з1анарийн дашочу нораца маьлхо,

стиглара д1ахьоькху марханийн чилла

 

88888888888888888888888888888888888888888

екъначу хорбузан ах санна,

йогу малхбузенан аг1о,

дукъарчу ирзунан асанна (к1ажех

т1е боьжна малх

 

з1аьнарийн 1овраш леда ц1ен.

 

 

 

хьан чуртан т1улг б1аьрхица огуш,

малхал, ц1арал а, довха догуш,

малхбале дог1анца елхош,

малхбузе тийжош,

елхош, дуьллур дара хьан коша т1е и.

орам тесна цуо буьззина кийра,

вуьжуш, г1оттуш,

дезалеладо и сайна чохь.

 

 

 

888888888888888888888888888888888888888

Дуьне, т1ек1елтоьхна харцар,

к1орган 1ин хиларх беццарчу арцах

,вухур вац илланча, схьаэцна пондар,

Тилоран тай санна, дуткъделча дахар,

т1аьххьарчу мерзат1ехь бисича пондар,

йиш мА ю дуьненчу цхьа орца дан хьан –

т1аьххьарчу иллин мохь-тийна я онда…

 

 

88888888888888888888888888888

 

Мила ву хаан лаьий хьуна хьуо,

хьажа, хьуо хьанна т1аьхьа х1оьттина.

зуламхочунна т1аьхьах1оьттинчо бузу зуламан дуо.

Маца, мича, хьаьнца воьду хьажа хьуо,

 

 

 

Верзирий юха некъ бохаза,

Карийрий вовшашна тоха са,

ахь цунна, цуо хьуна тохаза,

вас а ца еш, мар-маракхетта,

воккхавеш иза хьайх кхетта

 

вас йоцуш къаьстарий вовшах

дуьххьара когбаккхар…

… дахар… дахар…

хьоьвдда… хьоьвдда… хьоьвдда..

мича… мича… мича…

вийца-м дукха дуьйцура вай

 

88888888

Со кхетац адамах, суо адам делахь а:

дуьйцург - хаза, дийриг - ирча,

 

суо адам доллушехь, кхетац,

со адамах, кхеттане а,

х1ара кхоьллинчух иэхь хетац,

цунна хеттане а.

 

Мел кхета г1ортарх кхетац,

со адамах, кхеттане а,

 

Кхетац со адамахшкарчарца,

Ва Аюб пайхамар, сий динарг Дала,

мел дукха лайна ахь Делера бала,

мел 1азап дина цуо хьуна хьо зуьйш,

амма ца йина ахь Далла инкарло,

дерриг а лайна ахь мел динарг цуо,

иштта, ахь сана, ас а суо цу Делан кара ло.

 

 

 

88888

 

Шо-шере некъ бина, дег1 делла г1ел,

деллачу г1а-беца декъий ду когашна к1ел.

Мацах бер ледина б1аьсте а абаде

яхана со витна дохк мархехь лар леха шен…

Гуьйранца чекх хьожу сийна 1а,

шийла ду ло,

делахь а, бахац ас х1умма а юха схьало…

Байттамал, дахар хьо! Кхачон хьох тешаран вас,

х1ун дина воккхур-те суо сайна къинт1ера!..

 

88888888888888888888

 

 

Хатта дезарг ваьшка хоттар дац вай,

сацо везарг сацо г1овттур дац вай.

Къамел дан Делахь, к1ентий кхиъний вайн, аьлларг до ала?

Ткъа мехкарий муха бу, д1аэцарш Дала?!

 

Юьхь1аьрхо йича ша

 

 

8888

 

Шу-м кура, лаьмнаш, т1улган г1ап хилла,

тхо - кхана доьвр ду, заманехь тилла…

 

 

шун аьрцнаш хьаннашца духа

 

шуна т1е сийна чуанаш духа, тега

***

цхьа башхалла ю адаман…, дега аьр вай,

хала дац и кхечу башхаллех билгалаяккха,

 

 

***

 

Хоть по прежнему вращается Земля,

но из политики мудрого Кремля,

что я понял – ничего не понял!

Был СССР… не стало его больше…

что-то требует у нас Япония…

в НАТО подались товарищи… Польши…

Прибалтика - наши «Лесные братья» -

в Евроунию - из наших объятий!

И Средняя Азия в нос нам «шиш» -

наши секретари ушли там в «баши» -

нам – дырка от бублика и… гашиш!

Украина оранжевая, что апельсин,

тоже в Европу… Ющенко – сукин сын!

Болгария, - почти родная, - это же надо!

Просит-требует принять ее в НАТО!

Грузия – геницвали… гамарджоба!

Вчера была кем, сегодня – Европа!

Не могут от Израиля арабы…

от нас же ушли даже бессарабы!

Тут волосы и в заднице дыбом аж!

Ко всему этому еще почитай,

что на Дальний Восток, вроде бы наш,

без гама поселился «братский Китай»!

И от «партнеров» наших есть заказ,

им передать наш бурлящий Кавказ.

И мы «партнерам», даст Бог, поможем,

уж много лет стараемся, как можем…

А как наш славный, единый народ?

Мочит его Кремль по милльону в год!..

Хоть по прежнему вращается Земля,

но из политики мудрого Кремля,

ни х… не поняли ни вы, ни я!

 

*****************************************************************************

…Жил да был на свете дом,

сам себе был рад!

Окна, двери в доме том

выходили в сад.

Хозяин сам в доме том

лично проживал,

за томом том,

за томом том,

книжки наживал…

Года… года…, а потом

пришла война… на дом…

война дома любила…

и дом она… убила -

и ни двора, и ни кола!..

Средь мертвых книжных тел,

лишь томик уцелел…

«По ком звонят колокола»!..

***

Не очень летописи внятны,

по ним, что установишь вряд ли.

И много ли знали плутархи -

истории нашей патриархи?

Сочиняли тут геродоты

легенды, басни, анекдоты

об Александрах, там, «двурогих»…

фараонах… цезарях многих -

«Покорителях»… «Потрясателях»…

фальшивый народ писатели!

 

 

г1ортор ю – шен дена а, хьанна а

 

 

дег1ана а, ханна а…

 

суна а,магайтур ву вай иза-м - суна а, хьанна а.

 

 

Диъначо аьр ду: ас диира,

лайначо аьр ду: ас лайра

 

Кху дуьненчохь хьанна хь1ун хиира?

??????????????????????

Диъначо аьр ду: ас диира,

лайначо аьр ду: ас лайра.

кху дуьненчохь вайна х1ун хиира?

Цхьанна - сахилара, цхьанна - садайра.

 

 

Б1аьрг т1е хьажон -

гуьйре дашо...

чилланан 1а,

ма яра и,

маяра и

вайшинна хан!

????????????????????????????????????????

массо метте к1айн барташ дахалахь,

барташ дахалахь церан яххьаш т1е

 

??????????????

 

Х1ара дуьне-м, дуй баан тоьшалла ду сан,

вайша дале а, хилла хьуна шен амалехь,

хьаг1 а вайша ца еана хьуна кхуза,

 

Х1ара дуьне-м, сан йиша, вайша дале а,

 

888888888888888888888888

 

Вийла-м кху дахарах хийла а цецвилла,

 

Х1умма а дац хьуна, сан йиша, цецийла,

 

 

??????????????????????????????????????????????

Яздархочо кхечун дош лачкъийна аьлла,

сан йиша, хьо ма ч1ог1а инзар, цецъяьлла.

Дахар дай х1ара-м, сан йиша, адаман дахар,

хьо кхин иштта цец а ма йилахь кхуьнах,

доккханиг дац хилларг, вайша нахала даххал,

къу ца хилла кхин къонах хир вара къуьнах?

 

Цу накъосто хьуна мотт тохар а дац кхин доккханиг ду ала.

цхьанна оьзда къамел дан, вукхунна бетта ло мотт Дала.

вайша дале а хилла, сан йиша, х1ара дахар иштта

 

Ду хьуна х1ара дахар хийла цецвилла

 

Сан йиша, вайша дале а, дуй баан кхузза,

хилла хьуна дуьне таханлеррачу г1иллакхехь,

бакъ луьйриг – бакъ, харц луьйриг - харц лийна кхузахь,

доцург – доцуш хилла, долчун хилла иэхь.

Хилла хьуна, тахана санна, к1арула 1аьржа хьаг1 а,

 

Хьаг1 олург а яц хьуна еана вайша

Хийламмо диъна хьо, хийланнах дисна.

*****************************************************************************

Дависса хьан дела1, малкхета дуьне!

Ма даар дара хьо ца 1ебаш даан

Самелха ховжу тхо хьан к1айчу шуьне,

 

 

хаза дара хьо

 

Диканах тешаХиндолчу ирсе сатийса.

 

****

Шайт1анан буйнах дахарх-м, вай Дала лардойла,

амма тай-тайпана йог1у вайн коьрте ойла.

Хетарш-моттарш а дукха туьйсу дага,

Дукха мел лей о вай бага

 

хуьлу вайца,

мухха дийцича а, адам – адам ду-кха

 

Ша тайпа хуьлу уьш х1ораннан шех лаьцна

 

кхузахь тидаме вайн амалца доьзнарг дуьллу:

 

адаман шех лацна дог-ойла-м хилаза а йолий,

, вайна амалш елларг а ву Дела

делахь а, хетарш, моттарш вайн тайп-тайпана хуьлу

Гушверг, хуушверг ву везахиллаволу Дела,

хьаволчун шех лаьцна тамашийна дог-ойла хуьлу:

 

 

 

 

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Вай - со, хьо, иза, важа,

Адам хилча да,

ца хуьлу йиша ваша,

 

 

 

а а кхетий шу?!

Ойла дог огуш варзапах еттало

 

ойлан т1е пхьалг1ахь санна, дог хьан огучухь

дог ду кийрачу пхьалга йиллинаАмма дог сацац неха махкаца,

варзап еттало деган нуьйжан те

Кийрахь варзапахйиллина

Сан ц1а хиллачу

седарчий – ааьр вай - цуьнан ц1оьмалгаш.

 

 

ма ду вайна лела,

уьш метах хьайча-м

Бутт д1акхелли цуо ша мА а

ин бутт чета лачкъий шен г1овталан

 

 

 

д1акхелли

вайн къамела юккъе кхин цхьаъ а дог1у:

хаза бу шуна нохчийн мотт ч1ог1а

Бутт чета лачкъий цуо ма богг1ура

буьйса х1оьтти кхоьлана

байнчу махо батана орцах беана

 

Йоккха бага шуьйра г1аттайой,

цуо бутт д1акхоллу

 

цхьаеана х1оттина цхьана кхечу маахкара,

 

 

уьйран яц, чохь берийн куьйла яц.

 

 

 

 

Уллехь, Салам луш чувала лулахо вац лаьттара стиглара

Духар дуьйхина

Ахкара - пузырь

Махкара…

 

 

Малх а шийла бу, дайн кхерч ца богучохь,

пхьалг1ахь, ой1ланийн,

Къинт1ера довла, адамаш, вовшийн,

Кхачанах кхета цхьана охьаховжий,

Юьхь1аьржа хир душ у кхана,

Барт хоттуш кхоьллинчу Дала.

Хьан1 дукха кхобу аш кийрахь,

Дегнаш 1аржделла цуьнах,

Марха кхабна дийнахь,

Сарахь и дестича цхьана шуьнахь,

Ц1андала мегара шу мел а.

Дика дара и шуна, мела а.

1аьржа лаьхьанаш санна, текхар ю ара,

Аш тахана аш кхобу хаьг1наш,

 

Х1оранна деза эхарте верза,

Х1оранга хьожу к1айн мизин-терза,

Ахь а буьллур бу цу т1е хьайн мохь,

къинош т1е гулдина хьайн таьлсаш чохь.

Воккха стаг

Летийначу къинойнНохчийчохь,

 

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Чеккхене кхечи хьуьхьвоьлла х1оьттина,

цхьаъ кхочуш ца хила юьхьанца моьттинарг,

езачух вели, доттаг1ийх къаьста,

гурахь ца эри д1адийнарг б1аьста.

Диканаш дина ца вели нахала,

ца оьвзи йийца къайле кху дахара

вог1уш а хаттар, воьдуш а хаттар

 

Б1аьстенан баьццара къурдаш деш

г1ерта кийра 1аба

 

 

Эшилхоте воллалаш,

Ширчу кешнийн сонна,

Къулхьа дошуш, молланаш,

мела лоьлаш суна

 

До1а делаш суна.

Деле со вехалаш,

Салават дуьллуш, зикр олуш,

 

Кийчча латтолаш белаш,

готта каш даккха сан,

18888888888

Дуьненна готесна, вог1у Даймахка,

к1адъелла д1аь1ахкаш коша д1аяхка,

генарчу дайн чартийн аз хиэза цхьана,

мичахь ву хоьтту хьо, ц1авоьху цара...

Йиллина вайна хан еха я йоца,

вайн куьйго яздеш дац кхолламан йоза,

идаво цу хено, махо г1а санна,

мичахь ша соцур ву хаац вайх цхьанна.

Со а идий цуо, веккхина ц1ера

 

Вайн куьйго ца яздо кхолламан йоза –

оьмар мел ю хаац, еха я йоца,

леставо дахаро гор-бертал ветташ,

муьлхарчу тосур ву хаац хьуо метта.

Вина хьоькх д1ахьаькхна г1а-бецал шера,

со а ву лестош кхуо, ваьккхина ц1ера.

Г1ийлачу дайн чартийн аз хиэза цхьана,

мичахь ву хоьтту хьо, ц1а воьху цара...

Дуьненна го тесна, кхочур Даймахка,

к1адъелла даь1ахкаш лахтийчу яхка -

дег1 личадайта сайн шовданан хица,

суо винччу кхочур цкъа, делахь сайн рицкъа...

 

 

 

***

Вайн куьйго ца яздо кхолламан йоза –

оьмар мел ю хаац, еха я йоца,

леставо дахаро гор-бертал ветташ,

муьлхарчу тосур ву хаац хьуо метта.

Вина хьоькх д1ахьекхна г1а-бецал шера,

со а ву лестош кхуо, ваьккхина ц1ера.

Г1ийлачу дайн чартийн аз хиэза цхьана,

мичахь ву хоьтту хьо, ц1авоьху цара...

Дуьненна готесна, кхочур Даймахка,

к1адъелла даь1ахкаш лахтийчу яхка -

дег1 личадайта сайн шовданан хица,

суо винччу вуссур цкъа, делахь сайн рицкъа...

 

8888

Адамаллера воьжча, охьа мича кхета?

 

888

Г1алаташ-м дукха дара вайн, буц хуьъяш 1аржъялла уйт1е.

Адамалла йоцчух адам аларал доккханиг дуй-те?

 

 

ц1е муьлха тилла яккхах1унх1ун ю ала деза хьо т1аккхадуьйна,

адам бохург-м доккха дарж дай

хьох адам алийла а юй муха ала?

Мел беха некъ бан беза хьан юха цу дарже дала!

 

 

 

***

Доттаг1алла вайн дайша дукха дийцина,

т1е тоха хьаьрк а яц, церан дош хийцина.

Дуьхьал кхеттачух айхьа доттаг1 винехь –

бехк хьайна билла цуо тешнабехк бинехь.

 

***

Йовхоно дег1 1ийжош паначу арахь,

т1аьххьара т1адам бисача хин,

лилхинчу балдашца: «Ахь мала»,- алахь,

цул дика доттаг1 ма леха кхин.

 

Ч1ир эца вог1уш т1е мостаг1 хьан буьрса,

герз кхетта боьжча хьан йора дин,

кховдинехь хьоьга цуо шен динан дуьрста,

цул дика доттаг1 ма леха кхин.

 

Луьра т1ом кхехкачохь, ваьгнехь хьуо цуьнца,

хуьйдинехь цхьана молханан къахь,

цхьацца к1ур баьккхинехь т1аьххьарчу цинцах,

цул дика доттаг1 ма лехалахь.

Диканехь шортта ю «доттаг1ийн» тоба,

вонехь цхьаъ карор – бу хьуна кхаъ,

и ве ахь даггара, вуьйш битий, къобал,

дукхахберш - хьеший, бакъ доттаг1 - цхьаъ!

 

***

Чухьаьдда доттаг1 лаьцначо мил-милла а,

эшац цуо тешнабехк бича бехкбилла а.

Хийламмо дешна вай цу 1илманан жайна:

воцчух вар - тешнабехк ахь айхьа хьайна.

Доттаг1 – и хьо хьуо ву кхечу аматехь,

лацале хьалха и къасто 1амаде.

 

***

«Доттаг1чо - тешнабехк», ца эр вай кхин -

беш бац тешнабехк доттаг1чо цкъа а.

Ахь дуьхьал кхеттачух доттаг1 вин -

бехке вац хьуна, хьуо воцург, цхьа а.

 

88888888888888888888888888888

 

Ойланаш динчу ваьш хьош,

Даймахках алий вай дош!

 

 

Довза-деза лаахь – тхо х1орш ду-кх шуна!

 

(дийцар я х1умма доцург).